Bekend van BNNVARA, RTL 5, NPO Radio 1, BNR Nieuwsradio, 3FM, Tegenlicht, De Correspondent en meer: In de media | Telefoon: 06-53555875

Innovatie gezondheidszorg Nederland: betekenis & 8 cases

cInnovatie in zorg en welzijn. Wat is de betekenis van innovatie in de gezondheidszorg? Waarom is zorginnovatie nodig? Wat zijn voorbeelden en successen? Wat zijn uitdagingen en risico’s?

Innovatie gezondheidszorg

Na het lezen van dit artikel weet je wat innovatie in de zorg is en waarom het nodig is. Daarnaast lees je over trends en ontwikkelingen. Wat voor toepassingen zijn er mogelijk, wat zijn de uitdagingen en kansen?

Ik heb dit verhaal geschreven aan de hand van inzichten van Luciën Engelen en Kris Verburgh (tijdens de Singularity University the Netherlands Summit) en een aantal lezingen die ik zelf gaf over dit thema, onder meer bij CM Midden-Vlaanderen in Gent (juni 2018), HCDO (mei 2018), de Health Business Week van de Erasmus Universiteit (februari 2018), OIZ (maart 2017), het Maxima Medisch Centrum (mei 2016) en Philadelphia (juni 2015).

Luciën Engelen is verbonden aan de REshape Centre for Health(care) Innovation in Nijmegen. In 2018 kwam zijn boek Augmented Health(care) uit. Kris Verburgh is arts en auteur van een aantal boeken, waaronder de Voedselzandloper. Hun ideeën heb ik aangevuld met mijn eigen visie, onder meer over DNA, patiëntendata en het eigendom van data.

Technologie gezondheidszorg

Voordat je verder leest, zijn er nog twee belangrijke aandachtspunten. Ten eerste wordt zorginnovatie altijd in verband gebracht met robots en apps, maar dit is een beperkte blik op wat er allemaal gaande is. Innovatie in de gezondheidszorg wordt wellicht wel aangedreven door technologische vooruitgang, maar het heeft ook gevolgen voor de organisatie van de zorg, huisvesting, verdienmodellen en het contact met de patiënt.

Het tweede aandachtspunt gaat over de toepasbaarheid van wat je straks zult lezen. Ik geef misschien veel voorbeelden over de zorg in ziekenhuizen, maar in de afgelopen jaren heb ik ook lezingen en presentaties gegeven voor verpleeghuizen, verzorgingshuizen, GGZ-instellingen, GGD-instellingen, overheden, beroepsgroepen zoals fysiotherapeuten en studenten. In dit stuk schrijf ik meestal ‘patiënten’ maar dit is ook vaak toepasbaar op ‘cliënten’ en andere gebruikers van zorg.

Wat is innovatie in de zorg?

Wat is de betekenis van innovatie in de zorg? Innovatie is het ontdekken en toepassen van technologie om iets sneller, handiger, goedkoper of beter te maken. Vanuit mijn perspectief hoeft technologie niet altijd nieuw te zijn. Zo kan je een proces in de zorg ook beter maken door technologie die al bestaat. Of juist door het combineren van verschillende dingen.

Toen ik mijn afstudeeronderzoek moest doen bij het Universitair Medisch Centrum in Groningen, waren ze daar continu bezig met vernieuwing, innovatie en technologie. Bij sommige ziekenhuizen is hier een apart team of afdeling voor opgericht of worden externe adviseurs ingehuurd om ze hierbij te helpen.

Bij OIZ, de vereniging van software leveranciers in de zorg, gaf ik een lezing over (persoonlijke) data en ethiek in de zorg.


Wat is de betekenis van zorginnovatie en waarom is het nodig?

Betekenis zorginnovatie

Een voorbeeld van hoe je niet per se iets nieuws hoeft toe te passen, is dat ik in mijn eigen onderzoek bij de afdeling Radiologie keek naar de kwaliteit van dienstverlening [link onderin]. Daarvoor gebruikte ik een model en voorbeelden die in andere sectoren worden gebruikt.

Zonder al te veel de diepte in te gaan; hoe jij als patiënt de kwaliteit aan dienstverlening ervaart is niet alleen afhankelijk van de inhoud. Een arts kan heel goed werk leveren, maar als hij of zij je niet begroet of veel te laat op de afspraak komt, zal je de kwaliteit minder goed beoordelen.

Vaak als het over innovatie in de zorg gaat, worden voorbeelden zoals big data en robots gebruikt. Die zijn het meest aansprekend en springen in het oog. Maar innovatie gaat ook om de manier waarop instellingen zoals ziekenhuizen en verzorgingshuizen gaan veranderen, wat het betekent voor de professionals in de zorg en hoe het de zorg voor de patiënt (of cliënt) kan verbeteren.

Managen is flauwekul. Je moet mensen gewoon hun werk laten doenJos de Blok (Buurtzorg)

Een ander voorbeeld, waar ik straks meer over schrijf, is dat innovatie ook kan betekenen dat je dingen weglaat. Neem Buurtzorg Nederland of het afschaffen van de vijfminutenregistratie in de wijkverpleging. In beide voorbeelden gaat het om het weglaten van administratieve handelingen, managementlagen of andere dingen die afleiden van het geven van zorg. Een typerende uitspraak in dit licht is van Jos de Blok, oprichter van Buurtzorg: ‘Managen is flauwekul. Je moet mensen gewoon hun werk laten doen’.

Het verminderen van administratieve handelingen zou veel verlichting bieden. De mensen in de zorg die ik spreek die schatten soms in dat ze 50% van hun tijd daarmee bezig zijn in plaats van te zorgen voor de patiënten.

Waarom innovatie in de zorg?

Waarom is innovatie in de zorg nodig? In grote lijnen zijn er een aantal ontwikkelingen die maken dat vernieuwing in de gezondheidszorg nodig is:

  1. Groeiend tekort aan personeel;
  2. Assertieve en beter geïnformeerde patiënten;
  3. Toenemende levensverwachting;
  4. Tekort aan financiële middelen;
  5. Technologische ontwikkelingen;
  6. Betere gezondheidszorg.

Deze ontwikkelingen hangen met elkaar samen. Zo zorgt de toenemende levensverwachting er meer mensen langer gezondheidszorg nodig hebben (ontwikkeling #3). Hal Wolff noemt dit in het boek Augmented Health(care) de zogenaamde ‘zilveren tsunami’ die op ons afkomt. Om voor al deze mensen goede zorg te verlenen (en voor een langere tijd aangezien ze gemiddeld gezien ouder worden) is er meer personeel nodig (ontwikkeling #1). Omdat mensen langer zorg nodig hebben, zorgt dit ook voor een verhoging van de zorgkosten (ontwikkeling #4).

Er komt een zilveren tsunami op ons afHal Wolff

Verder zijn patiënten steeds beter geïnformeerd door informatie op internet en social media (ontwikkeling #2). Zo blijkt 70% van de patiënten voorafgaand aan een afspraak met de huisarts te online alvast op zoek te gaan naar informatie.

Tegelijkertijd zijn patiënten in hun rol als gebruikers van nieuwe technologie zoals Amazon, bol.com, Coolblue, Facebook en Apple een hele andere ervaring gewend (ontwikkeling #5). Zij verwachten dezelfde snelheid, hetzelfde gemak en comfort van steeds meer diensten en instellingen in hun leven. Waaronder de gezondheidszorg.

Andersom, zoals je verderop zult lezen, azen technologiebedrijven ook het enorme marktpotentieel die de gezondheidszorg te bieden heeft.

De laatste reden is wellicht een open deur, maar innovatie kan de zorg beter maken. Zo neemt de levensverwachting in de afgelopen decennia sterk toe door verbeteringen en vernieuwingen in de gezondheidszorg. Neem de tijd dat een patiënt gemiddeld doorbrengt in een ziekenhuis. Tien jaar geleden was dat 15 dagen, tegenwoordig is dat 3 dagen.

Radicaal innoveren

Op basis van deze ontwikkelingen is er maar één conclusie: radicaal innoveren is de enige optie voor de huidige zorginstellingen. Digitalisering heeft domeinen zoals de reiswereld, muziek en media compleet op zijn kop gezet in de afgelopen jaren. Het zal niet meer lang duren voordat technologiebedrijven hun vizier gaan richten op de gezondheidszorg.

Luciën Engelen: ‘De gezondheidszorg is een enorme markt. Iedereen gaat er namelijk ooit gebruik van maken. Daarom is het ook zo interessant voor grote technologiebedrijven zoals Apple en Google’. De gevolgtrekking is dan ook: wil je hier niet door verrast (of weggeblazen) worden, dan moet je radicaal innoveren.

Luciën Engelen (foto Sebastiaan ter Burg)


Wat zijn de belangrijkste trends en ontwikkelingen in zorginnovatie?

Trends innovatie gezondheidszorg

Wat is de toekomst van de zorg? Als spreker over zorginnovatie vertel ik vaak over de belangrijkste trends en ontwikkelingen. De belangrijkste trends (inclusief voorbeelden) zijn:

  1. Software
  2. Big data
  3. Kunstmatige intelligentie
  4. Individuele zorg
  5. DNA
  6. Blockchain
  7. Bedrijfsleven
  8. Instellingen onder druk

De trends heb ik in dit artikel verder uitgewerkt. Hieronder staat nog een mindmap met hoe de verschillende ontwikkelingen samenhangen.


Mindmap met een samenvatting van welke concepten ik belangrijk vind en hoe ze met elkaar samenhangen.

1 Software

De neiging die in meer industrieën speelt (zoals de reiswereld, muziek, media en retail) ontstaat ook meer in de gezondheidszorg. Luciën Engelen: ‘De gezondheidszorg wordt een software industrie.’ Hij ziet daarin met name een heil in de ontwikkelingen zoals telemedicine en telehealth. Zorg op afstand. 

De gezondheidszorg wordt een software industrieLuciën Engelen

Door videoconferencing en virtual reality hoeft een arts, specialist of verpleger niet altijd meer bij de patiënt te zijn om advies te geven, een diagnose te stellen of zorg te verlenen. Het aantrekkelijke van deze visie is dat het de gezondheidszorg in ontwikkelingslanden ook radicaal kan verbeteren.

Nog een stap verder is de toepassing van data. Door gebruik van data kun je ook voorspellingen doen over de ontwikkeling van iemand zijn gezondheid. Kan een app straks voorspellen wanneer ik griep krijg (en nog beter: wat moet ik doen om dit te voorkomen?). Verderop zul je in het deel over kunstmatige intelligentie hier meer over lezen.

Kris Verburgh (foto Sebastiaan ter Burg)


2 Big data

Big data in de gezondheidszorg wordt gedreven door digitalisering, zoals Zayna Khayat mij vertelde in een videointerview die je verderop in dit artikel kan bekijken. Alles wat wordt gedigitaliseerd, kun je immers makkelijker analyseren. Een simpel voorbeeld: door bloedwaardes op te slaan in een database en deze te ontsluiten, kun je analyses doen om trends te ontdekken of vergelijkingen te maken.

Niet alleen data dat wordt gegenereerd binnen een instelling draagt hieraan bij. Patiënten produceren steeds meer data zelf. Dit wordt ook wel de quantified self genoemd [link onderin]. Nu is het nog zo dat je als patiënt bij de dokter komt of naar het ziekenhuis gaat, dat er dan op één moment een opname wordt gemaakt. In de toekomst verzamelen we continu data over ons zelf. Geen incidentele ‘snap shots’ meer.

Sensoren

Kris Verburgh was de andere spreker op de Summit 2017 over het onderwerp zorginnovatie. Hij noemde naast data nog een aantal ontwikkelingen die de gezondheidszorg radicaal gaan veranderen: sensoren, cloud computing, robots, kunstmatige intelligentie en biotechnologie. Hij richtte zich in zijn verhaal vooral op sensoren. ‘In de toekomst gaan we overal sensoren in stoppen.’

Een concreet voorbeeld hiervan zijn de slimme oordopjes van Dash. Met deze oordopjes kun je niet alleen muziek luisteren, maar de sensoren in de apparaatjes meten onder meer je hartslag, het aantal calorieën dat je verbrandt en aantal stappen dat je zet.

De mobiele telefoon wordt je beschermengelKris Verburgh

Waar dit toe leidt? ‘De sensoren, in combinatie met slimmere software zorgen, dat de mobiele telefoon onze beschermengel wordt.’ Dit sluit aan op de voorspelling van Luciën Engelen: ‘We gaan steeds meer naar een toekomst toe waarin het meten van (vitale) lichaamsfuncties worden gedelokaliseerd. De mobiele telefoon vervult hierin een essentiële rol. Het wordt de hub waar alle metingen en data binnenkomen.

Slim huis

De sensoren zitten in je smartphone, maar ook op straat of in je huis. Volgens een onderzoek onder 7200 Europeanen van het Taiwanese bedrijf leeft ongeveer 12% van de Europeanen in een zogenaamde ‘smart home’. Dit is een huis waarin huishoudelijke apparaten, slimme verlichting, virtuele assistenten, slimme camera’s en thermostaten via wifi op afstand te bedienen zijn. In Amerika en China ligt dat percentage volgens Irene van der Linde in een artikel in De Groene Amsterdammer een stuk hoger [link onderin].

Die apparatuur meet ook ons gedrag en onze gezondheid. Neem een slimme badmat die je gewicht en BMI meet. Een slim toilet die je ontlasting analyseert en een matras vol met sensoren die je nachtrust analyseert.

Ad van Berkel heeft de startup UNSense opgericht. Dit bedrijf doet onderzoek naar de toekomst van wonen en werken. Door slimme technologie blijven we langer thuis wonen en verandert onze omgang met ons huis. Van Berkel: ‘Je huis wordt als een meubel’. Ik zou zijn visie nog verder willen uitbreiden: je huis wordt je ziekenhuis, in ieder geval wat de metingen en monitoring betreft.

Video zorginnovatie

Tijdens de Singularity University the Netherlands Summit 2017 in Haarlem had ik een interview met Zayna Khayat van de REshape Centre Nijmegen. Zij legt uit waarom innovatie in de gezondheidszorg onvermijdelijk is, omdat het één van de laatste sectoren is dat gedigitaliseerd wordt.

Interview met Zayna Khayat, REshape Centre Radboudumc Nijmegen


3 Kunstmatige intelligentie

De uitdaging volgens Kris Verburgh is dat al die sensoren steeds meer data over patiënten verzamelen, maar dat het lastig is om het te integreren en te analyseren. Een bloemlezing van de data die er beschikbaar is van een patiënt: sensor data, lab testen, afbeeldingen (van scans), electronisch patiëntendossier, DNA (genoom) en het epigenoom.

Wat betreft dat laatste, is deze uitspraak van Kris Verburgh wel treffend: ‘In de komende jaren zal het leven worden gedigitaliseerd.’ Hij doelt daarbij op het genoom (DNA analyse), het connectoom (de neuronen en synapsen in je hersenen), het microbioom (samenstelling van je darmbacteriën) en het epigenoom (hoe komen genen tot expressie). 

Voorbeelden kunstmatige intelligentie zorg

Maar het is toch onmenselijk om die berg met data te analyseren? De oplossing is kunstmatige intelligentie [link onderin]. Een bekend voorbeeld is Watson van IBM. Watson wordt al in veel ziekenhuizen gebruikt door specialisten om hen te helpen in het analyseren van data. Dit brengt wel de vraag wat we willen automatiseren en uitbesteden aan kunstmatige intelligentie.

In 2015 toonde een Nederlands onderzoek aan dat door een computer gestelde diagnoses van prostaatkanker aan de hand van MRI afbeeldingen even goed waren als die van menselijke radiologen [link onderin]. Uit een onderzoek uit 2016 van Stanford bleek dat kunstmatige intelligentie met behulp van microscoopbeelden longkanker beter kon diagnosticeren dan menselijke pathologen [link onderin].

Een ander voorbeeld is dat in de Verenigde Staten de FDA (Food and Drugs Administration) in april 2018 een software programma hebben goedgekeurd die een oogdiagnose kan doen [link onderin]. De software met de naam IDx-DR kan een bepaalde oogziekte detecteren door een foto van de retina te analyseren. De software kan hiermee diabetische retinopathie ontdekken. Dit is een aandoening waar teveel bloedsuiker de bloedvaten aan de achterkant van het oog aantast.

Betere zorg

In welke mate leidt kunstmatige intelligentie tot betere zorg? Want het gaat ook nog wel eens mis. Een onderzoek uit 2015 in de Verenigde Staten laat zien dat tussen 2000 en 2013 er 144 sterfgevallen en 1391 gevallen van letsel zich hebben voorgedaan die verband hielden met door robots verrichte chirurgische ingrepen [link onderin]. Veel voorkomende problemen waren niet alleen hardwarekwesties, maar ook softwareproblemen zoals ongecontroleerde bewegingen en spontane uitval.

Dat neemt niet weg dat het overige deel van de bijna 2 miljoen door dit rapport geanalyseerde robotoperaties goed verliep, en dat robots chirurgische ingrepen kennelijk eerder veiliger dan riskanter maken. Een ander onderzoek van de Amerikaanse overheid liet namelijk zien dat behandelfouten in het ziekenhuis in de Verenigde Staten leidt tot meer dan honderdduizend doden per jaar [link onderin]. Het lijkt daarmee een morele noodzaak om betere kunstmatige intelligentie te ontwikkelen voor de gezondheidszorg!

Video kunstmatige intelligentie zorg

Op de AI Congress 2018 in Londen sprak ik met Bill Aronson (AIRG), Dr. Dafydd Loughran (Babylon Health) en Christopher de Rudofl (Vovl Global) over kunstmatige intelligentie in de zorg.

Bekijk de video hieronder:

Verslag met 3 interviews op de AI Congress 2018


4 Individuele zorg

De toekomst van de zorg is niet meer ‘one size fits all’. Op het Ancestral Health Symposium 2016 in Leiden (waar ik zelf ook een lezing gaf), noemde professor Fassano ook dat de toekomst is aan geïndividualiseerde gezondheidszorg. Je krijgt precies de zorg, precies de juiste dosering en op het beste moment, afgestemd op je eigen situatie. Juist hierin speelt kunstmatige intelligentie weer een grote rol: machinaal leren kan helpen om de relaties tussen genen, ziektes en de respons op een behandeling zichtbaar te maken.

Die trend heeft ook weer allerlei gevolgen. Volgens Kris Verburgh gaan we in de toekomst zelf thuis supplementen en pillen printen, gaan we organen en weefsels printen [link onderin] en is het mogelijk om genen te bewerken door technologie zoals CRISPR [link onderin].

In de toekomst heb je een medisch abonnement, net zoals Netflix, om je genen bij te houden en te verjongen.Andrew Hessel

In een documentaire van Tegenlicht gaat ondernemer Andrew Hessel nog een stap verder. Hij voorziet een ‘epipen’ die straks voor elke patiënt gepersonaliseerd is, op basis van genetische informatie en andere biomarkers. ‘In de toekomst heb je een medisch abonnement, net zoals Netflix, om je genen bij te houden en te verjongen’.


5 DNA

Misschien wel de belangrijkste kracht in de ontwikkeling naar gepersonaliseerde en geïndividualiseerde zorg is DNA. Het DNA is het besturingssysteem van het lichaam [link onderin]. Door de regulering van DNA naar RNA en aminozuren, kan deze informatie veel zeggen over de opneembaarheid en werking van medicijnen.

Nog een stap verder is het bepalen van risico’s op ziekten op basis van DNA. In de Verenigde Staten werken doctoren aan een app om op basis van je genoom een risicoschatting te geven of je een aandoening aan je kransslagader krijgt [link onderin]. Anders Dale, een hersenonderzoeker aan de Universiteit van Californië, werkt aan risicocalculator voor het ontwikkelen van Alzheimer.

Een ander voorbeeld is riskScore [link onderin]. Dit is een test die is ontwikkeld door het bedrijf Myriad Genetics. Met de test wordt op basis van 81 genetische varianten een risicoscore gegeven voor de ontwikkeling van borstkanker.

Steven Tucker komt in hetzelfde artikel van Technology Review ook aan het woord [link onderin]. Hij is huisarts in Singapore. “De toekomst gaat om gezondheid, niet om gezondheidszorg”. Hij vraagt aan zijn patiënten of ze apps en gadgets willen dragen om hun dagelijkse gezondheid te meten én dit te combineren met een genetische test. “Op deze manier heb je een grotere kans om aandoeningen later in het leven alvast voor te zijn”.

DNA paspoort

Kankeronderzoek loopt voorop in de combinatie van individuele zorg (ontwikkeling #5) met DNA (ontwikkeling #6). De patiënt krijgt in sommige gevallen al een advies over de beste behandeling op basis van een genetische analyse van de tumor. Bij kanker is zo’n analyse al snel de moeite waard, want de behandeling is zeer ingrijpend en kostbaar.

Hoe ziet dat er in de toekomst uit? Volgens Christine Mummery van het Leids Universitair Medisch Centrum zegt in een interview met De Groene Amsterdammer dat ze hoopt dat we in de toekomst allemaal een DNA paspoort hebben, op basis waarvan de arts kan bepalen welke medicijnen bij ons werken en welke niet.

Ik hoop dat we in de toekomst allemaal een DNA paspoort hebbenChristine Mummery (LUMC)

Een spannende toepassing is het kweken van mini organen of zogenaamde organoids. Hierbij wordt op basis van huidcellen een persoonlijke mini versie van een orgaan gemaakt om te testen of een geneesmiddel werkt of niet. Deze methode werd al succesvol toegepast door het Hubrecht Institute in Utrecht om te testen of een middel tegen taaislijmziekte bij een jongen zou werken of niet. Dit bleek bij het mini orgaan te zijn en later ook bij de echte behandeling. In mijn artikel over 3D bioprinten schrijf ik hier uitgebreid over [link onderin].

Gentherapie

Met DNA kun je gepersonaliseerde medicijnen en therapieën ontwikkelen, maar nog een stap verder is het ingrijpen op DNA: gentherapie. Onder deze term vallen diverse methoden, onder ander het remmen van genen die te actief zijn (dit wordt ‘overexpressie’ genoemd) of het wijzigen van DNA.

Een bijzondere vorm van gentherapie is celkerntransplantatie. Hierbij wordt ingegrepen op het mitochondriaal DNA. Als de mitochondriën, de energiefabrieken in de cellen, niet goed functioneren leidt het vaak tot zeer ernstige stofwisselingsziektes. Mitochondriën erft een baby alleen via de moederlijn. In het geval van een transplantatie wordt daarom de celkern uit een eicel van de moeder gehaald naar een cel van een gezonde donor.

CRISPR/cas9

In 2014 is het in Nederland ontwikkelde Glybera als eerste gentherapie op de Nederlandse markt toegelaten [link onderin]. Met de ontdekking van CRISPR/cas9 zal er naar verwachting vaker genetische ingrepen gedaan worden om ziekten te verhelpen.

Zo zegt één van de belangrijkste ontdekker van CRISPR/cas9, Jennifer Doudna, het volgende: ‘CRISPR heeft een ongelooflijke potentie om de wereld te verbeteren. Stel je voor dat je genetisch de meest ernstige erfelijke ziektes kunt uitbannen, net als vaccinaties een einde maakten aan de pokken en straks ook aan polio.’

Dat gaat snel. In januari 2018 stond in The Wall Street Journal dat in China al minimaal 86 kankerpatiënten een experimentele behandeling hebben ondergaan met een op CRISPR gebaseerde techniek: ze kregen hun eigen immuuncellen ingespoten die eerst genetisch waren aangepast tot effectieve kankerdoders.

Andere aandoeningen die in laboratoria worden onderzocht zijn onder meer taaislijmziekte in de longen, sikkelcelanemie (een vorm van bloedarmoede) en de ziekte van Duchenne in spiercellen.

Mijn lezing bij Philadelphia


6 Data

Mensen gaan zelf op onderzoek uit en delen hun kennis. Dat gebeurt nu al. Veel mensen gaan allerlei dingen over zichzelf en hun eigen gezondheid meten. Die data delen ze weer met elkaar. Apps en gadgets worden steeds slimmer en onzichtbaarder. Zeker als je dat combineert met genetische data. Martijn de Groot van het Quantified Self Instituut in Groningen noemt dit ‘quantified health’. Die kennis op basis van data stelt patiënten in staat om betere keuzes te maken.

Het begint met de eigendom en toegang tot je eigen gezondheidsdossier, nog voordat je besluit om dit aan te vullen met de gegevens die je zelf hebt verzameld. Luciën Engelen schrijft dat het gek is dat je toegang hebt tot je bankgegevens en belastinginformatie, maar niet tot de data over je gezondheid. In landen zoals Estland, Zweden, Finland, Israël en Singapore is dit al jaren wél het geval.

Blockchain

Maar hoe regel je opslag en toegang tot deze data? Zeker in het licht van de toenemende interesse van bedrijven, waarover je meer zult lezen in de volgende trend.

Een mogelijke oplossing voor de opslag en toegang tot patiëntendata is de blockchain technologie [link onderin]. De klacht die artsen en professionals in de zorg vaak uiten, is dat ze zoveel tijd bezig zijn met het invoeren en opzoeken van data. Een geluid dat veel patiënten hebben, is dat het onduidelijk is wie allemaal toegang heeft tot hun medische gegevens.

In Nederland komt dit terug in de discussies rond het ‘elektronisch patiëntendossier’. De naam suggereert dat er een online dossier is van de gezondheidsgegevens van elke Nederlander, dat door alle ziekenhuizen en artsen bekeken kan worden. Maar eigenlijk is het software waarmee medische gegevens aan derden beschikbaar wordt gesteld.

Werking

In de Verenigde Staten doen onderzoeksinstellingen en bedrijven onderzoek naar de inzet van blockchain technologie om dit beter, makkelijker, veiliger en transparanter te maken. De blockchain is een gedistribueerd grootboek waarin alle registraties en wijzigingen daarop door het hele netwerk geaccordeerd moeten worden. Met een mooi woord heet dit ‘consensus’.

Het bedrijf Deep Mind Health, eigendom van Google, heeft een project genaamd ‘Verifiable Data Audit’. Dit is een digitaal grootboek waarin de registratie en toegang tot medische data op een versleutelde wijze worden bijgehouden. Dat betekent als iemand er toegang tot wil of wijzigingen in gaat aanbrengen, dit wordt geregistreerd.

Volgens de ontwikkelaar is het op een gegeven moment mogelijk dat de patiënt zelf kan aangeven wie en/of welke instantie toegang krijgt tot de medische informatie. De toepassingen zijn daarmee breder dan alleen gezondheidszorg, maar dit maakt het wellicht ook makkelijker om bij te dragen aan wetenschappelijk onderzoek door het delen van je data.

Want dat heeft ook een enorme potentie. Zoals Martijn Aslander en Erwin Witteveen schrijven in het boek Nooit Af: ‘ Wanneer honderdduizenden Nederlanders met behulp van apps en sensoren dagelijks tientallen gegevens die invloed kunnen hebben op hun gezondheid meten en registreren en die gegevens geanonimiseerd uploaden naar een collectieve database, bevat die database al binnen een jaar meer kennis dan de opgetelde kennis van alle medische steekproeven van de afgelopen eeuw.’

Video blockchain zorg

In november 2017 interviewde ik Rutger van Zuidam, hij is eigenaar van Dutchchain.com en een van de organisatoren van de Blockchaingers Hackaton. We praten over wat blockchain betekent voor vertrouwen, de impact op de gezondheidszorg en de koers van bitcoin. Rond 2.15 vertelt hij over de toepassingen van blockchain in de zorg.

Interview met Rutger van Zuidam tijdens de Singularity University the Netherlands Summit


7 Invloed bedrijven

Het lijkt een kwestie van tijd voordat technologiebedrijven gaan toetreden tot de markt van de gezondheidszorg. Bedrijven als Google en Apple zijn actief bezig met het verzamelen van gezondheidsinformatie, terwijl Amazon zich ook lijkt voor te bereiden om de zorgmarkt te betreden.

Bedrijven werken aan programma’s om mensen langer te laten leven of voor eeuwig te laten leven. Tot aan de radicale doorontwikkeling van medische apparatuur. Een bekend voorbeeld van zo’n bedrijf is Apple met zijn Healthkit, ResearchKit en CareKit.

Apple ResearchKit en CareKit

De iPhone heeft vanaf de 6 editie een M7 chip die je activiteiten kan tracken. Destijds door veel mensen als een grote stap beschouwd. De M7 chip is immers een coprocessor. Dit houdt in dat de primaire processor je reguliere telefoonactiviteiten kan uitvoeren, maar dat de coprocessor zich kan bezighouden met het bijhouden van je bewegingen en activiteiten.

Het had even geduurd, maar Apple richt zich binnen iOS meer en meer op quantified self en livelogging. Vanaf iOS 8 zit straks de app ‘Health’ (in het Nederlands heet de app ‘Gezondheid’). Volgens Apple zelf verzamelt de app Health alle data uit gezondheids- en fitnessapps. Van je bloeddruk, hartslag, cholesterol, gewicht en wat nog meer.

Tim Cook (Apple): Gezondheidszorg is klaar voor simpelheid en een nieuwe blik. Daar willen we aan bijdragen.

Al die data biedt Apple op een geaggregeerd niveau aan in ResearchKit. Daarmee kun je medisch onderzoek doen met behulp van de iPhone. Volgens topman Tim Cook is van daaruit CareKit ontstaan. Het doel van CareKit is om patiënten te helpen.

Tim Cook in 2016: ‘Gezondheidszorg is klaar voor simpelheid en een nieuwe blik. Daar willen we aan bijdragen.’ Daarbij gaat het niet alleen om telefoons, maar ook de Apple Watch speelt daar een belangrijke rol in. Daarmee kun je immers continu allerlei lichaamsfuncties meten.

Voorbeeld

Niet alleen Apple maar ook Google en Amazon bezitten al over een berg data van ons en hebben de kennis om slimme algoritmes te bouwen. Dit sluit naadloos aan op de eerdere uitspraak van Andrew Hessel dat we in de zorg toegaan naar een soort van Netflix model. Dit is een bedreiging voor de huidige aanbieders van gezondheidszorg.

Waarschijnlijk zal dit in Europe wat minder hard gaan vanwege bestaande wet- en regelgeving, maar dit betekent niet dat instellingen hier voor altijd veilig zijn. In Engeland is Babylon Health, die ik ook heb geïnterviewd in mijn video over kunstmatige intelligentie in de zorg, hier al mee bezig. Ze richten zich op preventie en abonnementen om je gezond te houden (in plaats van geld te verdienen om je te genezen).

Risico’s

De eigendom van data is nog wel een uitdaging. Wie of wat bepaalt de toegang tot de data van patiënten? Ben jij dat zelf? Of is het de leverancier van medische apparatuur die de data verzamelt? Of is dat het ziekenhuis, de zorgverzekeraar of de overheid?

In het Verenigd Koninkrijk heeft de NHS een uitspraak gedaan dat medische data van een patiënt altijd door diezelfde patiënt opgevraagd moet kunnen worden [link onderin]. Dit geldt straks ook voor ziekenhuizen en andere zorginstellingen: welke algoritmes geef je vrij en welke data deel je (en welke niet)?


8 Instellingen onder druk

Dit soort ontwikkelingen gaat de zorg op zijn kop zetten. Luciën Engelen: ‘Supermarkten gaan dokter spelen.’ De monopolie van instellingen en instituten als doktoren, apothekers en specialisten komt daarmee steeds meer onder druk te staan.

In de Verenigde Staten let hij daarbij vooral op Amazon om twee redenen. De eerste is dat zij nu eigenaar zijn van een heleboel fysieke winkels na de overname van Whole Foods. De tweede reden is dat Amazon heel goed is in het organiseren en optimaliseren van het logistieke proces. Luciën Engelen: ‘Als je nagaat dat 80% in de gezondheidszorg gaat om logistiek, dan heeft Amazon daar een geweldige uitgangspositie’.

Supermarkten gaan dokter spelenLuciën Engelen

De trend dat de gezondheidszorg gedelokaliseerd wordt is nu al zichtbaar. Denk aan patiënten die zelf informatie opzoeken en die zelf data over hun gezondheid verzamelen, en supermarkten die een steeds grotere rol vervullen met het verkopen van supplementen en andere geneesmiddelen.

Luciën Engelen gaat hierin nog een stapje verder. ‘In de toekomst krijg je een medische check-up als je aan het tanken bent.’ Ik denk dan gelijk nog een stap verder. Waarom krijg je niet automatisch een medische check-up als je in een zelfrijdende auto zit? Of dat je slimme toilet je ontlasting analyseert als jij je behoefte doet?


Wat zijn praktische voorbeelden van innovatie in de gezondheidszorg?

Voorbeelden

Hoe lang duurt het voordat een goed idee daadwerkelijk geïntroduceerd kan worden in de gezondheidszorg? Volgens Luciën Engelen in een podcast interview duurt dit ongeveer 10 a 17 jaar, vanwege de uitgebreide testprocedures en regels. Sterker nog: ongeveer 10% van de innovaties bereikt de markt.

Toch zijn er al een paar mooie voorbeelden van zorginnovatie, naast de toepassingen en cases waarover je eerder al hebt gelezen.

AliveCor. Een gepensioneerde cardioloog ontwikkelde een strip die je aan de achterkant van je smartphone kan bevestigen. Door je vingers daarop te houden maak je een electrocardiogram (ECG) [link onderin]. Diverse ziekenhuizen zoals het LUMC en zorgverzekeringen doen hier testen mee [link onderin]. Dit een relevant voorbeeld omdat het staat voor de verschuiving waarbij patiënten steeds meer metingen zelf gaan verrichten.

Lumify. Dit is een draagbaar echografie-apparaat voor in de huisartsenpraktijk. Het apparaat kan uitgelezen worden op een smartphone of tablet [link onderin]. Dit is een relevant voorbeeld volgens Luciën Engelen omdat laat zien dat steeds meer diagnoses en behandelingen (straks) niet meer in het ziekenhuis uitgevoerd hoeven te worden.

Jack Andraka. Dit voorbeeld staat voor de invloed van de ‘maker beweging’ op zorginnovatie. Op zijn vijftiende ontdekte hij een nieuwe manier om alvleesklierkanker te ontdekker [link onderin]. Dit deed hij op basis van wetenschappelijke onderzoeken die hij online kan raadplegen.

Hij begon zijn onderzoek omdat zijn lievelingsoom was overleden aan alvleesklierkanker. Hij kwam er achter dat een bepaald proteïne al in een heel vroeg stadium van de ziekte in een verhoogde concentratie in het lichaam aanwezig is. Hij ontwikkelde daarom een eenvoudige thuistest om hierop te testen.

Deze methode was 90% accuraat, 168 keer sneller, ruim 26 duizend keer goedkoper en 400 keer gevoeliger dan de methoden die op dat moment op de markt waren. Dit voorbeeld laat zien dat het potentieel aan uitvinders enorm is toegenomen door het internet.

Crowdfunding. In 2018 deed ik mee aan een Blockchain Hackaton in Groningen [link onderin]. Een aantal groepen werkte daar aan een crowdfunding system zoals Kickstarter, maar dan voor het doen van medisch onderzoek. In dat geval hebben patiënten meer invloed op wat wetenschappers gaan onderzoeken.

Longmaster. In China heeft het bedrijf Longmaster een online ziekenhuis opgezet, speciaal voor patiënten met complexe aandoeningen [link onderin]. Het idee is vooral dat de experts in de grote steden van China via video verbinding hebben met hun collega’s om hen te helpen om diagnoses te stellen of behandelingen voor te schrijven. Het voordeel voor de patiënten is dat ze minder vaak een reis naar de expert in het ziekenhuis in de grote stad hoeven te maken.

Buurtzorg. In 2006 was Jos de Blok bestuurder bij een grote zorginstelling. Hij lanceerde allemaal ideeën over zelfsturende teams, maar de rest van zijn bestuur wilde daar niet aan. In een artikel in De Correspondent staat dat hij zijn werknemers als intrinsiek gemotiveerde professionals ziet, die zelf weten hoe ze hun werk het beste kunnen doen [link onderin]. De organisatie Buurtzorg heeft geen managers, callcenters en planners. De teams van ongeveer twaalf vakmensen doen alles zelf.

Startups gezondheidszorg Nederland

Naast de bestaande voorbeelden, richten steeds meer startups zich op de gezondheidszorg. In de onderstaande kaart staan clusters zoals incubators of netwerkorganisaties op het gebied van de gezondheidszorg (rode iconen), biotechnologie (groene iconen) en overige clusters die te maken hebben met biohacking (gele iconen). Als je nog een aanvulling hebt, geef me dat dan door via het contactformulier of plaats een reactie onderaan dit artikel.

Kaart met startup clusters in Nederland op het gebied van gezondheidszorg (rode iconen), biotechnologie (groene iconen) en overige die gerelateerd zijn aan biohacking (geel).


Hoe verandert de communicatie in de gezondheidszorg?

Communicatie

De wijze waarop patiënten met zorgorganisaties, professionals en specialisten (en die ook onderling) communiceren en de interactie van mensen met technologie zal in de komende jaren behoorlijk veranderen. Dit zijn enkele voorbeelden:

  1. Spraak;
  2. Chatbots;
  3. Video conferencing en hologrammen;
  4. Augmented reality en virtual reality.

#1 Het meest spraakmakende voorbeeld (pun intended) is spraakherkenning. Hieronder valt het gebruik van producenten en diensten zoals Amazon Echo en Google Home. Het zal straks heel normaal zijn om tegen deze apparaten te roepen: ‘Bestel weer medicijnen tegen een hoge bloeddruk voor me’. Dit systeem maakt gebruik van kunstmatige intelligentie om je opdracht te ontcijferen en te combineren met andere data, bijvoorbeeld uit je patiëntendossier, om te bepalen welk merk en met welke dosering hij de bestelling moet doen.

Niet alleen de patiënt gaat op een andere manier met technologie communiceren, maar juist ook de zorgprofessional. Neem een chirurg die een robot met haar stem bediend of een verpleegkundige die de administratie van zijn werkdag doet door tegen een apparaat te praten.

#2 Weer terug naar de patiënt. Het ontsluiten van de informatie die hij of zij op dat moment nodig heeft, zal in toenemende mate worden gegeven door chatbots. Een mooi voorbeeld is Nadia. Zij is een chatbot met wie je kan videobellen, maar zij kan ook de emoties aflezen aan de hand van je gezichtsuitdrukkingen [link onderin].

Naast deze vormen van communicatie die leunen op kunstmatige intelligentie systemen, gaat de interactie tussen mensen op andere manieren veranderen.

#3 De afstand tussen de professionals en de patiënt of de professionals onderling wordt minder relevant door video conferencing en levensechte hologrammen.

#4 Dit geldt ook voor augmented reality en virtual reality. Augmented reality is een vorm waarbij een laag over de werkelijkheid wordt gelegd, zoals met Google Glass. Virtual reality is een vorm waarbij de gebruiker helemaal ondergedompeld is in een andere realiteit.

Een voorbeeld is dat een specialist aan de andere kant van de wereld kan direct meekijken met een operatie of zelf de controle overnemen voor een specifieke procedure.

#Conclusie. Al deze veranderingen betekenen niet (per se) dat de gezondheidszorg onpersoonlijker wordt, maar het is juist een kans voor professionals en specialisten om zich te richten op hun toegevoegde waarde en het (empathische) contact met de patiënt.


Wat zijn uitdagingen van deze ontwikkelingen?

Uitdagingen

Zoals je eerder hebt kunnen lezen bereikt maar 10% van de innovaties uiteindelijk de markt. Vernieuwen in elke markt, laat staan de gezondheidszorg, is enorm moeilijk. Wat zijn nog meer valkuilen, risico’s en uitdagingen?

Informatieveiligheid. Hoe meer dingen worden gedigitaliseerd, hoe belangrijker informatiebeveiliging wordt om de privacy, de gezondheid en veiligheid van de patiënten te beschermen. Een van die onderdelen is ook de plicht om te voldoen aan de eisen van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). In juni 2018 gaf ik hier een workshop over bij de HCDO. De presentatie staat verderop in dit artikel.

Verandering. Als het om ehealth of digitale gezondheidszorg gaat, dan worden er andere namen, vergoedingssystemen en verdienmodellen gebruikt. Dat is volgens Luciën Engelen een reëel gevaar. Digitalisering is niet iets wat buiten de gezondheidszorg valt, maar juist steeds meer een centraal onderdeel in het zorgproces.

Integratie. Een aandoening komt meestal niet alleen. De hoeveelheid multisysteem aandoeningen nemen toe naarmate we met de gezondheidszorg mensen steeds langer laten leven. Het nadeel hiervan is dat het veelal leidt tot gefragmenteerde zorg. Die fragmentatie, ook in het handelen van de specialisten, maakt vernieuwing lastig omdat iedere groep zijn eigen belangen heeft.

Tijd. Vroeger heb ik een paar jaar als huishoudelijke hulp in de thuiszorg gewerkt. Veel familieleden en vrienden werken nog steeds in de gezondheidszorg. Hun terechte tegenwerping als ik vertel over zorginnovatie is dat ze al druk genoeg zijn met hun eigen werk of opleiding. Hetzelfde geldt voor instellingen en organisaties. Alleen al het voldoen aan de zorgvraag en alle eisen van het moment is vaak al een enorme opgave.

Valse beloftes. Voor lange tijd was het bedrijf Theranos de lieveling van investeerders en van aanhangers in zorginnovatie. De belofte was namelijk dat je met een enkele druppel bloed een hele reeks gezondheidsanalyses kon doen. Uiteindelijk bleken onderzoeksresultaten gefalsificeerd te zijn en viel het bedrijf om. Dit voorbeeld laat zien dat de regels en uitgebreide testprocedures in de gezondheidszorg belangrijk zijn, als ook een gezonde dosis scepsis als het gaat om zorgvernieuwing.


Wat betekent dit voor de professionals in de zorg?

Rollen

Uiteraard is het niet te voorspellen welke van de eerder genoemde ontwikkelingen in welk jaar, met welke snelheid  en met welke impact bewaarheid zullen worden. Maar het staat buiten kijf dat de inhoud van het werk van de professionals gaat veranderen en dat het de relatie met de patiënt gaat veranderen. De verandering in een aantal rollen heb ik kort beschreven:

  • Patiënt;
  • Huisarts;
  • Medisch specialist;
  • Verpleegkundige;
  • Subdisciplines.

De plek van de patiënt gaat veranderen. In zijn boek noemt Luciën Engelen dit het ‘Copernicus moment’. Nu bewegen de patiënten zich naar de specialisten toe, straks bewegen de specialisten zich rondom de patiënt. De patiënt wordt een actieve partner in het zorgproces, aangezien hij of zij de ervaringsdeskundige is.

Een interessante toevoeging hierop komt van Annemieke Vroom, directeur van stichting IKONE [link onderin]. Volgens haar gaat het niet alleen om de patiënt zelf, maar juist nog breder: ook de sociale groep rondom de patiënt zoals de partner, de ouders, de kinderen, familie, vrienden en andere betrokkenen.

Hoe verandert het werk van een huisarts, wanneer bijvoorbeeld een sensor op de mobiele telefoon de samenstelling van bacteriën en virussen in je adem kan analyseren analyseren. Een ander voorbeeld is dat je met een analyse van je stem kan voorspellen of je binnen nu en 20 jaar de ziekte van Parkinson kan ontwikkelen.

In een wereld waarin kunstmatige intelligentie steeds meer kennistaken overneemt, zal de medisch specialist zich steeds meer opstellen als een coach en adviseur van de patiënt. De vraag die relevant wordt is wanneer je als patiënt een mens wil en wanneer een machine. Heb je als patiënt menselijkheid en compassie nodig als je wordt verteld wat je mankeert? Of vind jij het prima om gewoon de feiten te lezen van een beeldscherm?

Waarschijnlijk verschilt dat ook per geval. In het geval van een verkoudheid of een griepje, is het prima dat een app je de diagnose geeft. In het geval van complexe aandoeningen zoals stress, astma of diabetes dan heb je nog wel de menselijke inschatting nodig én een arts of medisch specialist die het op een empathische manier aan je kan uitleggen.

In zijn boek geeft Luciën Engelen ook speciale aandacht aan verpleegkundigen en verzorgers. Dit is namelijk de grootste groep in de gezondheidszorg, die momenteel amper bij innovatie betrokken wordt. Dit is zonde, aangezien zij zicht hebben op zowel de klinische zorg als ook de ervaring van de patiënt.

Tot slot zijn er subdisciplines waarbij de inhoud van het werk gaat veranderen. Hoe ziet chirurgie eruit als er steeds meer gebruik wordt gemaakt van augmented reality? Wat betekent het voor je werk als fysiotherapeut wanneer exoskeletten steeds normaler worden, die de patiënten helpen om weer beter te bewegen? Hoe gaat het werk van medisch onderzoekers veranderen door kunstmatige intelligentie en blockchain?


Wat zijn tips om hiermee om te gaan?

Aanbevelingen

Wat zijn aanbevelingen en praktische tips om met innovatie aan de slag te gaan?

  1. Patiënt helpen;
  2. Falen;
  3. Open innovatie;
  4. Houden wat goed is.

#1 Patiënt helpen. Het lijkt een open deur, maar als het gaat om vernieuwing moet het doel altijd zijn om de gezondheidszorg kwalitatief beter, aangenamer, efficiënter of sneller te maken. De kern is om de patiënt te helpen.

#2 Falen. De oprichter van Honda is Sochiro Honda. Van hem komt de uitspraak: ‘Succes is 99% falen’. Hetzelfde geldt voor zorginnovatie. Het gaat om proberen en experimenteren, met daarin natuurlijk het belangrijke aandachtspunt dat het niet ten koste mag gaan van de gezondheid van de patiënt, zorgverleners of andere betrokkenen.

#3 Open innovatie. Soms helpt het om andere perspectieven te hebben op je probleem. Een mooi voorbeeld is dat de afdeling Bioinformatica van het Erasmus MC twee keer per jaar dataspecialisten uit andere bedrijfstakken uitnodigt om mee te denken over medische kwesties. Het bleek dat dataspecialisten van de ABN-AMRO bank er achter kwamen dat een bepaalde groep genen van invloed waren op de efficiëntie van een behandeling voor kinderen met leukemie. Zij gebruikten daarvoor een methode die ze in de bank gebruiken om fraude te ontdekken.

#4 Houden wat goed is. Een mooi tegengeluid dat ik niet kon laten liggen komt van Jos de Blok van Buurtzorg. ‘De wereld is vaak meer gebaat bij continuïteit, dan bij continue veranderingen. Als ik kijk naar de wijkverpleging, dan is daar in de afgelopen 30 jaar weinig verandert.’ Wat dat is? ‘Je probeert een relatie op te bouwen met iemand in een ellendige situatie. De basis is nog steeds hetzelfde’.


Nu je over alle ontwikkelingen hebt gelezen, hoe ziet de gezondheidszorg er in de toekomst uit?

Visie

Tot slot, de grote lijnen van vernieuwing in de gezondheidszorg vat ik samen in een paar punten:

  1. Delokalisering
  2. Preventie
  3. Verschuiving

Deze punten heb ik hieronder verder uitgewerkt.

1 Delokalisering

De plek van de gezondheidszorg gaat veranderen, steeds meer in de richting van de patiënt. Metingen die eerder bij de huisarts of in het ziekenhuis werden gedaan, worden straks thuis gedaan. Metingen en ingrepen die eerder in het ziekenhuis werden gedaan, worden straks bij de huisarts gedaan.

Nog een stap verder is dat metingen een onderdeel worden van het dagelijks leven, waarbij ze worden geïntegreerd in kleding, in auto’s en in je huis. Wellicht hebben we straks ook geen huisartsenpraktijk meer, maar worden gezondheidsmetingen en behandelingen gedaan in de supermarkt, op het station en op het vliegveld.

2 Preventie

De Belgische hoogleraar moleculaire oncologie Koen Kas is auteur van het boek ‘Your guide to delight’ over de zorg van de toekomst [link onderin]. Daarin schrijft hij dat zo’n 2.000 jaar geleden dorpsdokters in China alleen werden betaald als hun patiënten gezond waren. Dit zorgde er voor dat de artsen gemotiveerd waren om ziekten te voorkomen. Dit konden ze ook beter doen dan nu, omdat ze leefden tussen hun patiënten en wisten wat hun leefstijl was.

Technologie maakt preventie mogelijk

Technologie kan dit weer mogelijk maken. Met onze smartphone en slimme sensoren in ons huis worden continu allerlei lichaams- en mentale functies gemeten. Slimme algoritmes analyseren de data en software doet vervolgens aanbevelingen over onze leefstijl. In lezingen haal ik vaak het voorbeeld van J.A.R.V.I.S. uit de Iron Man films aan. De aanbevelingen voor je leefstijl zal je slimme assistent je melden of zeggen: ‘Gezien je waardes raad ik je aan om vandaag deze supplementen te slikken, de fiets te nemen naar je werk en dit type training te doen.’

Voorbeeld: Total Body Scan

Een voorbeeld van de trend naar preventie zijn de zogenaamde checks en scans voor de gezondheid. In Nederland is het bedrijf Prescan daarin marktleider met de zogenaamde Total Body Scan. Op mijn blog Project Leven heb ik uitgebreid artikel geschreven over mijn ervaringen [link onderin]. Bekijk de video hieronder.

Mijn verslag van een Total Body Scan bij Prescan [link onderin naar het hele artikel]

Kritiek

Laurens Landeweerd, techniek filosoof van de Radboud Universiteit in Nijmegen noemt dit ‘gezondheidsfascisme’ in het eerder genoemde artikel in De Groene Amsterdammer. ‘Er gaat een soort van verplichting vanuit, dat wie niet het maximale doet om maar zo gezond en lang mogelijk te leven een last is voor de maatschappij. Maar de vraag is of die manier van leven voor iedereen is weggelegd of we daar wel zo gelukkig van worden’.

Er gaat een soort van verplichting vanuit, dat wie niet het maximale doet om maar zo gezond en lang mogelijk te leven een last is voor de maatschappijLaurens Landeweerd

De eerste tekenen hiervan zijn er al. De Amerikaanse zorgverzekeraar Oscar betaalt hun verzekerden één dollar per dag als hun stappenteller voldoende stappen aangeeft. Nu is leeftijd een belangrijke factor in het berekenen van de premie. Straks is dat waarschijnlijk leefstijl.

Ethiek

Het laatste scenario van Oscar legt allerlei ethische kwesties bloot. Ben je bereid om je data te delen om vervolgens advies te krijgen over je leven? Hoeveel vrije wil heb je nog? Hoe maak jij een afweging of je slimme assistent? Stel je het volgende gedachte-experiment voor: je hebt op 1 januari opgegeven aan J.A.R.V.I.S. dat je wil afvallen.

Hoe reageert hij (ik noem de slimme assistent voor nu even mannelijk) dan als je op een vrijdagavond eind januari hem de opdracht geeft om een pizza te bestellen? Krijg je dan gewoon je pizza? Of weigert hij omdat je vraag conflicteert met zijn eerdere opdracht? Of probeert hij je over te halen om een variant te bestellen met minder kilocalorieën?

3 Verschuiving

De derde grote lijn is dat de plek, de rol en de belangen van alle betrokken groepen in de gezondheidszorg gaat veranderen. Eerder heb ik al geschreven over de gevolgen voor de patiënt, de zorgverleners en de zorginstellingen. Maar ook ander spelers in de markt gaan de consequenties voelen.

Neem leveranciers van medische apparatuur. In 2014 schreven John en Shenoy al een wetenschappelijk artikel over de ontwikkeling naar de zogenaamde ‘health as a service’ [link onderin]. Philips biedt dit ook al aan naar ziekenhuizen en andere afnemers, waarbij deze groep een jaarlijks abonnement betaald waarbij Philips de apparatuur, de onderhoud en bijbehorende diensten levert.

Neem zorgverzekeringen. Eerder schreef ik al over het Amerikaanse Oscar dat leefstijl als factor meeneemt in het bepalen van flexibele premies. Een ander voorbeeld komt uit China. In 2017 maakte Alibaba bekend actief te worden als verzekeraar, waaronder in de gezondheidszorg [link onderin]. Hetzelfde zou je kunnen zeggen van Amazon en Apple, zeker in combinatie met het eerder genoemde Netflix model. De zorgverzekeraars van de toekomst richten zich op preventie en gezondheid blijven in plaats van genezen en herstellen.

Neem de overheid. Hoe moeten zij omgaan met de context van snelle veranderingen in de zorgmarkt? Op welke wijze kunnen zij daar rekening mee houden in hun beleid en wetgeving? Het is een lastige opgave. Dat realiseerde ik me toen ik in 2017 werd uitgenodigd door het Ministerie van Veiligheid en Justitie en het Openbaar Ministerie om na te denken over de toekomst van hun werkveld.

Aan de ene kant wil je als overheid nieuwe mogelijkheden benutten en economische activiteiten stimuleren, maar je wilt ook genoeg voorzorgsmaatregelen nemen om schade aan je inwoners te beperken. In mijn artikel over de invloed van technologie op de samenleving ga ik hier verder op in [link onderin].


Wat is mijn (voorlopige) conclusie?

Conclusie

De gezondheidszorg gaat behoorlijk veranderen. De eerste tekenen daarvan zijn al zichtbaar. Denk aan een gemak (en achteloosheid) waarmee we gezondheidsdata over onszelf verzamelen en opslaan in een app. De focus verschuift van gezondheidszorg en genezen naar gezondheid en gedrag.

Veel professional in de zorg, in ieder geval in mijn omgeving, zien het werk als hun roeping. Ze willen graag mensen helpen en beter maken. Vanuit dat perspectief ben ik positief over de toekomst, maar het zal wel een uitdaging zijn: genoeg zogenaamde innovaties zullen mislukken en anderen zullen leiden tot kwalitatief mindere zorg.

Neem Nadia, de chatbot die emoties kan herkennen. In mijn beleving kan dit een prima toevoeging zijn op de gezondheidszorg, maar het mag nooit de enige optie zijn. Juist in een wereld van robotisering en kunstmatige intelligentie moeten mensen zich richten op waar ze goed in zijn: empathie, gevoel en samenwerken, maar ook proberen en experimenten. Dat laatste moet ook met innovatie in de zorg, met als doel om de gezondheidszorg nog beter te maken.


Regelmatig geef ik lezingen en presentaties over dit onderwerp.

Spreker innovatie gezondheidszorg

In februari 2018 gaf ik een lezing op de Health Business Week van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Het thema was Supermens. Ik sprak over innovatie in de gezondheidszorg. Wat zijn de 6 belangrijkste trends? Wat zijn praktische toepassingen, wat zijn uitdagingen en wat is de impact op de zorg?

Bekijk de presentatie hieronder.

Presentatie over innovatie in de zorg

Een paar weken eerder vertelde ik op Conferentie Supermensch van de Fontys Hogeschool in Tilburg over innovatie in de gezondheidszorg. Bekijk de lezing hieronder.

Lezing over innovatie in de zorg

In juni gaf ik een lezing en workshop over informatiebeveiliging, privacy en de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). Bekijk de presentatie hieronder.

Presentatie over informatieveiligheid, privacy en de AVG

Referenties

Hieronder staan een paar referenties van eerdere opdrachtgevers, onder andere ASML en het Maxima Medisch Centrum in Veldhoven:

In februari 2018 sprak ik op de Health Business Week (Erasmus Universiteit Rotterdam). Carlijn Rouwhorst van de organisatie liet deze referentie achter:

“Peter heeft gesproken tijdens onze masterclass over ‘de Supermens’. Met zijn verhaal over de medische technologie en innovaties in de zorg leverde hij een perfecte bijdrage. Hij vertelt gepassioneerd en vol enthousiasme over zijn eigen ervaringen en visie. Hij wist iedereen van het begin tot het einde te boeien!”

In mei 2018 sprak ik op de Sophia Research dag van het Sophia Kinderziekenhuis in Rotterdam. Nienke Hagedoorn van de organisatie liet na afloop deze reactie achter:

Meer weten?

Wil je meer weten over innovatie in de zorg? Neem dan contact met me op als je vragen hebt! Ook als je me wil uitnodigen om een lezing of presentatie te geven bij je bedrijf, op je congres, symposium of bijeenkomst.

Kijk trouwens naar mijn lezingen pagina voor een overzicht van waar en waarover ik heb gesproken.


Hier staan alle bronnen en een link naar mijn werkdocument.

Leeslijst

Dit is een gerelateerde artikel die ik heb geschreven:

In deze artikelen ga ik dieper in op een paar trends die ik in dit artikel heb beschreven.

Zoek je een spreker over innovatie in de gezondheidszorg?

Zelf word ik af en toe geïnterviewd over dit onderwerp:

  • Artikel: Zorginnovaties gaan soms sneller dan mensen aankunnen (Volkskrant, juli 2018)

Hier kun je mijn podcast interviews luisteren. Je kan je ook abonneren op de Project Leven Show podcast via iOS of Android.

Aflevering 11 was met Maarten den Braber (o.a. Rockstart Health en Quantified Self Europe)

Dit is de transcriptie van het podcast interview. De meest interessante passages heb ik geel gemarkeerd.

Deze boeken heb ik over het onderwerp gelezen:

  • Boek Augmented Health
  • Boek Your guide to delight

Op mijn persoonlijke blog Project Leven schreef ik dit artikel:

Dit zijn externe links die ik heb gebruikt:

Wil je weten welke artikelen en boeken ik lees, welke video’s ik bekijk en welke experts ik spreek (of wil spreken) over dit onderwerp? Bekijk dan mijn Evernote werkdocument. Dit is een ‘levend document’ waarin ik mijn bronnen bijhoud voor lezingen over dit onderwerp en om dit artikel aan te vullen.

Werkdocument Evernote 


Ben jij werkzaam in de gezondheidszorg? In een ziekenhuis of in medisch onderzoek? Of bij een verpleeghuis of andere instelling? Hoe denk jij over de toekomst van de gezondheidszorg? Welke rol heeft technologie hierin?

Laat een reactie achter!

2018-10-30T20:19:21+00:00By |0 Comments

Leave A Comment

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.