Innovatie in zorg en welzijn. Wat is de betekenis van innovatie in de gezondheidszorg? Waarom is zorginnovatie nodig? Wat zijn voorbeelden en successen? Wat zijn uitdagingen en risico’s?

Innovatie gezondheidszorg

Na het lezen van dit artikel weet je wat innovatie in de zorg is en waarom het nodig is. Daarnaast lees je over trends en ontwikkelingen. Wat voor toepassingen zijn er mogelijk, wat zijn de uitdagingen en kansen?

Hieronder volgt alvast een opsomming met de belangrijkste punten.

Een aantal ontwikkelingen zoals het tekort aan personeel, de stijgende levensverwachting en toenemende mogelijkheden van technologie maakt dat zorginnovatie een strategisch speerpunt is van bijna alle zorginstellingen.

Algemene technologische ontwikkelingen die zorginnovatie momenteel drijven zijn digitalisering, big data en kunstmatige intelligentie.

Ontwikkelingen die vallen onder biohacking hebben een enorme impact op de toekomst van de zorg. Hieronder vallen geïndividualiseerde zorg (op basis van data zoals DNA), biotechnologie en doe-het-zelf genetische modificatie.

Zorginnovatie en daarmee de groeiende invloed van technologiebedrijven in de gezondheidszorg brengen ook een aantal uitdagingen en risico’s en uitdagingen met zich mee. Dit betreft onder meer de eigendom van data, informatieveiligheid en ethische dilemma’s (bijvoorbeeld over toegankelijkheid van zorg).

Innovatie raakt iedereen, zowel in de zorg (patiënten, cliënten, verwanten, verplegers, artsen en specialisten) als partijen die betrokken zijn. Deze tweede groep omvat leveranciers, zorgverzekeraars en de overheid.

In de rest van dit artikel komen deze punten terug, met een onderbouwing en andere inzichten.


Spreker innovatie gezondheidszorg

In 2019 gaf ik een lezing bij het MediReva Symposium in het Beatrixtheater in Utrecht over innovatie in de gezondheidszorg.

Bekijk de video hieronder:

Lezing Innovatie gezondheidszorg

Toekomst gezondheidszorg

Welke series, films en fictie-boeken raken belangrijke punten als het gaat om de toekomst van de zorg? Hierover maakte ik een korte video. Onderin lees je meer over de films, series en boeken die ik behandel in de video, samen met nog een paar andere lees- en kijktips.

Bekijk de video hieronder:

VIDEO VOLGT

Video Scifi Visie over innovatie in de zorg


Lezing zorginnovatie

Ik heb dit verhaal geschreven aan de hand van inzichten van een aantal auteurs en de lezingen die ik zelf geef over dit thema, onder meer bij:

  • Erasmus Medisch Centrum (2020);
  • Martiniziekenhuis (2019);
  • Bravis Ziekenhuis (2019);
  • LUMC Leiden (2019);
  • UMC Utrecht (2019);
  • Vilans (2019);
  • MediReva (2019);
  • ‘s Heerenloo (2018);
  • CM Midden-Vlaanderen in Gent (2018);
  • HCDO (2018);
  • Health Business Week van de Erasmus Universiteit (2018);
  • OIZ (2017);
  • Maxima Medisch Centrum (2016)
  • Philadelphia (2015).

Naast mijn eigen visie en ervaring maak ik in dit artikel veel gebruik van de ideeën van Eric Topol, Clayton Christensen, Luciën Engelen en Kris Verburgh.

  • Eric Topol is een Amerikaanse arts en auteur van diverse boeken over zorginnovatie, waaronder The patient will see you now [link onderin].
  • Clayton Christensen is een Amerikaanse onderzoeker. Hij schreef het boek The Innovators Prescription [link onderin].
  • Luciën Engelen was verbonden aan de REshape Centre for Health(care) Innovation in Nijmegen. Tegenwoordig is hij werkzaam bij Deloitte. In 2018 kwam zijn boek Augmented Health(care) uit [link onderin].
  • Kris Verburgh is arts en auteur van een aantal boeken, waaronder de Voedselzandloper [link onderin].

Onderin dit artikel staat een deel met reviews van deze (en andere) boeken over zorginnovatie en de toekomst van de gezondheidszorg.

Technologie gezondheidszorg

Voordat je verder leest, zijn er nog twee belangrijke aandachtspunten.

  • 1 Verstrekkende gevolgen
  • 2 Brede toepasbaarheid

Ten eerste wordt zorginnovatie altijd in verband gebracht met technologie, robots, apps, maar dit is een beperkte blik op wat er allemaal gaande is. Innovatie in de gezondheidszorg wordt wellicht vaak aangedreven door technologische vooruitgang, maar het heeft ook gevolgen voor de organisatie van de zorg, huisvesting, verdienmodellen en het contact met de patiënt.

Het tweede aandachtspunt gaat over de toepasbaarheid van wat je straks zult lezen. Ik geef misschien veel voorbeelden over de zorg in ziekenhuizen, maar in de afgelopen jaren heb ik ook lezingen en presentaties gegeven voor instellingen in de langdurige zorg (verpleeghuizen, verzorgingshuizen en thuiszorg), GGZ-instellingen, GGD-instellingen, overheden, beroepsgroepen zoals fysiotherapeuten en studenten.

In dit stuk schrijf ik meestal ‘patiënten’ maar dit is ook vaak toepasbaar op ‘cliënten’ en andere gebruikers van zorg.

Opbouw artikel

Dit artikel is als volgt opgebouwd.

  • Deel 1: wat is innovatie in de zorg en de betekenis van zorginnovatie?
  • Deel 2: waarom is zorginnovatie nodig, bijvoorbeeld in Nederland?
  • Deel 3: wat zijn relevante trends en ontwikkelingen?
  • Deel 4: wat zijn voorbeelden van innovatie in de zorg?
  • Deel 5: hoe verandert de communicatie in de zorg?
  • Deel 6: wat zijn uitdagingen en risico’s?
  • Deel 7: hoe veranderen de rollen, zoals die van artsen?
  • Deel 8: wat is de toekomst van zorg, bijvoorbeeld door biohacking (mijn expertise)
  • Deel 9: wat zijn tips en aanbevelingen?
  • Deel 10: wat is mijn visie op zorginnovatie?
  • Deel 11: wat is mijn conclusie?

Tot slot vind je een lijst met boeken en documentaires over dit onderwerp, meer informatie over lezingen die ik over zorginnovatie geef en alle links in de bronnenlijst.


Wat is innovatie in de zorg? Wat is de betekenis van zorginnovatie?

Wat is innovatie in de zorg?

Wat is de betekenis van innovatie in de zorg? Innovatie is het ontdekken en toepassen van nieuwe ideeën om iets sneller, handiger, goedkoper of beter te maken. Vanuit mijn perspectief hoeft dit niet altijd (nieuwe) technologie te zijn. Zo kan je een proces in de zorg ook beter maken door technologie die al bestaat. Of juist door het combineren van verschillende dingen.

Toen ik mijn afstudeeronderzoek deed bij het Universitair Medisch Centrum in Groningen, waren ze daar continu bezig met vernieuwing, innovatie en technologie [link onderin]. Bij de meeste ziekenhuizen en zorginstellingen is hier een apart team of afdeling voor opgericht of worden externe adviseurs ingehuurd om ze hierbij te helpen.

Betekenis zorginnovatie

Een voorbeeld van hoe je niet per se iets nieuws hoeft toe te passen, is dat ik in mijn eigen onderzoek bij de afdeling Radiologie keek naar de kwaliteit van dienstverlening [link onderin]. Daarvoor gebruikte ik een model en voorbeelden die in andere sectoren worden gebruikt.

Zonder al te veel de diepte in te gaan; hoe jij als patiënt de kwaliteit aan dienstverlening ervaart is niet alleen afhankelijk van de inhoud. Een arts kan heel goed werk leveren, maar als hij of zij je niet begroet of veel te laat op de afspraak komt, zal je de kwaliteit minder goed beoordelen.

Vaak als het over innovatie in de zorg gaat, worden voorbeelden zoals big data en robots gebruikt. Die zijn het meest aansprekend en springen in het oog. Maar innovatie gaat ook om de manier waarop instellingen zoals ziekenhuizen en verzorgingshuizen gaan veranderen, wat het betekent voor de professionals in de zorg en hoe het de zorg voor de patiënt (of cliënt) kan verbeteren.

Procesinnovatie

Een ander voorbeeld, waar ik straks meer over schrijf, is dat innovatie ook kan betekenen dat je dingen weglaat. Neem Buurtzorg Nederland of het afschaffen van de vijfminutenregistratie in de wijkverpleging. In beide voorbeelden gaat het om het weglaten van administratieve handelingen, managementlagen of andere dingen die afleiden van het geven van zorg.

Een typerende uitspraak in dit licht is van Jos de Blok, oprichter van Buurtzorg: ‘Managen is flauwekul. Je moet mensen gewoon hun werk laten doen’.

Het verminderen van administratieve handelingen zou veel verlichting bieden. De mensen in de zorg die ik spreek die schatten soms in dat ze 50% van hun tijd daarmee bezig zijn in plaats van te zorgen voor de patiënten.


Waarom is innovatie in de zorg nodig, zeker in Nederland?

Innovatie zorg Nederland

Waarom is innovatie in de zorg nodig? In grote lijnen zijn er een aantal ontwikkelingen die maken dat vernieuwing in de gezondheidszorg nodig is:

  1. Groeiend tekort aan personeel;
  2. Assertieve en beter geïnformeerde patiënten;
  3. Toenemende levensverwachting;
  4. Tekort aan financiële middelen;
  5. Technologische ontwikkelingen;
  6. Betere gezondheidszorg.

Deze ontwikkelingen hangen met elkaar samen. Zo zorgt de toenemende levensverwachting er meer mensen langer gezondheidszorg nodig hebben (ontwikkeling #3). Hal Wolff noemt dit in het boek Augmented Health(care) de zogenaamde ‘zilveren tsunami’ die op ons afkomt.

Er komt een zilveren tsunami op ons af

Hal Wolff

Om voor al deze mensen goede zorg te verlenen (en voor een langere tijd aangezien ze gemiddeld gezien ouder worden) is er meer personeel nodig (ontwikkeling #1). Omdat mensen langer zorg nodig hebben, zorgt dit ook voor een verhoging van de zorgkosten (ontwikkeling #4).

Verder zijn patiënten steeds beter geïnformeerd door informatie op internet en social media (ontwikkeling #2). Zo blijkt 70% van de patiënten voorafgaand aan een afspraak met de huisarts te online alvast op zoek te gaan naar informatie.

Gebruikerservaring

Tegelijkertijd zijn patiënten in hun rol als gebruikers van nieuwe technologie zoals Amazon, bol.com, Coolblue, Facebook en Apple een hele andere ervaring gewend (ontwikkeling #5). Zij verwachten dezelfde snelheid, hetzelfde gemak en comfort van steeds meer diensten en instellingen in hun leven. Waaronder de gezondheidszorg.

Andersom, zoals je verderop zult lezen, azen technologiebedrijven ook het enorme marktpotentieel die de gezondheidszorg te bieden heeft.

Betere zorg

De laatste reden is wellicht een open deur, maar innovatie kan de zorg beter maken. Zo neemt de levensverwachting in de afgelopen decennia sterk toe door verbeteringen en vernieuwingen in de gezondheidszorg. Neem de tijd dat een patiënt gemiddeld doorbrengt in een ziekenhuis. Tien jaar geleden was dat 15 dagen, tegenwoordig is dat 3 dagen.

Noodzaak

Op basis van deze ontwikkelingen is er maar één conclusie: innoveren is nodig voor huidige zorginstellingen. Het alternatief (niets doen) is op basis van de bovenstaande argumenten op lange termijn niet meer houdbaar.


Wat zijn de belangrijkste trends en ontwikkelingen in zorginnovatie? In dit deel richt ik me op algemene ontwikkelingen.

Verderop lees je meer over mijn expertise: biohacking en de toekomst van de zorg. Daar schrijf ik over ontwikkelingen zoals preventie, geïndividualiseerde zorg, gentherapie, exoskeletten en nog veel meer.

Wat is de toekomst van de zorg? Als spreker over zorginnovatie vertel ik vaak over de belangrijkste trends en ontwikkelingen. De belangrijkste trends (inclusief voorbeelden) zijn:

  1. Software;
  2. Big data;
  3. Blockchain;
  4. Kunstmatige intelligentie;
  5. Bedrijfsleven.

De trends heb ik in dit artikel verder uitgewerkt. Hieronder staat nog een mindmap met hoe de verschillende ontwikkelingen samenhangen.

Mindmap met een samenvatting van welke concepten ik belangrijk vind en hoe ze met elkaar samenhangen.


Software

De neiging die in meer industrieën speelt (zoals de reiswereld, muziek, media en retail) ontstaat ook meer in de gezondheidszorg. Luciën Engelen: ‘De gezondheidszorg wordt een software industrie.’ Een voorbeeld daarvan is telemedicine en telehealth, oftewel zorg op afstand.

De gezondheidszorg wordt een software industrie

Luciën Engelen

Door videoconferencing en virtual reality hoeft een arts, specialist of verpleger niet altijd meer bij de patiënt te zijn om advies te geven, een diagnose te stellen of zorg te verlenen. Het aantrekkelijke van deze visie is dat het de gezondheidszorg in ontwikkelingslanden ook radicaal kan verbeteren.

Casus app Halodoc (Indonesië)

Een voorbeeld hiervan is de app Halodoc in Indonesië. Uit een artikel met NRC uit begin 2020 blijkt dat 20.000 artsen bij de app zijn geregistreerd en 1.300 apothekers [link onderin]. Het doel van de dienst is om de toegang tot de gezondheidszorg te verbeteren. Zo zijn de artsen in het land ongelijk verdeeld. In Papoea of Kalimantan zijn veel minder artsen dan op Java.

Een bijkomend voordeel van deze methode is dat patiënten de app gebruiken voor onderwerpen die taboe zijn in Indonesië. Bestuursvoorzitter Sudharta zegt dat hij op basis van gesprekken met artsen hoort dat somberheid en depressieve klachten de meest voorkomende redenen zijn dat patiënten de app raadplegen.


Big data

Big data in de gezondheidszorg wordt gedreven door digitalisering, zoals Zayna Khayat mij vertelde in een videointerview die je verderop in dit artikel kan bekijken. Zayna is bij Singularity University betrokken bij de toekomst van de zorg en zorginnovatie.

Alles wat wordt gedigitaliseerd, kun je immers makkelijker analyseren. Een simpel voorbeeld: door bloedwaardes op te slaan in een database en deze te ontsluiten, kun je analyses doen om trends te ontdekken of vergelijkingen te maken.

Door gebruik van data kun je ook voorspellingen doen over de ontwikkeling van iemand zijn gezondheid. Kan een app straks voorspellen wanneer ik griep krijg (en nog beter: wat moet ik doen om dit te voorkomen?). Verderop zul je in het deel over kunstmatige intelligentie hier meer over lezen.

Quantified health

Niet alleen data dat wordt gegenereerd binnen een instelling draagt hieraan bij. Patiënten produceren steeds meer data zelf. Dit wordt ook wel de quantified self genoemd [link onderin]. Nu is het nog zo dat je als patiënt bij de dokter komt of naar het ziekenhuis gaat, dat er dan op één moment een opname wordt gemaakt. In de toekomst verzamelen we continu data over ons zelf. Geen incidentele ‘snap shots’ meer.

Door het gebruiken van die data voor de gezondheid en gezondheidszorg kan je spreken van ‘quantified health’. In het deel over Open Science kom ik terug op de mogelijkheden om die gezondheidsdata te delen voor wetenschappelijk onderzoek.

Het begint met de eigendom en toegang tot je eigen gezondheidsdossier. In Nederland is dit al jaren een pijnpunt, terwijl in landen zoals Estland, Zweden, Finland, Israël en Singapore dit al jaren het geval is.

Sensoren

Kris Verburgh was de andere spreker op de Singularity University Summit 2017 over het onderwerp zorginnovatie. Hij noemde naast data nog een aantal ontwikkelingen die de gezondheidszorg radicaal gaan veranderen: sensoren, cloud computing, robots, kunstmatige intelligentie en biotechnologie. Hij richtte zich in zijn verhaal vooral op sensoren. ‘In de toekomst gaan we overal sensoren in stoppen.’

Een concreet voorbeeld hiervan zijn de slimme oordopjes van Dash. Met deze oordopjes kun je niet alleen muziek luisteren, maar de sensoren in de apparaatjes meten onder meer je hartslag, het aantal calorieën dat je verbrandt en aantal stappen dat je zet.

Rol smartphone

Waar dit toe leidt? ‘De sensoren, in combinatie met slimmere software zorgen, dat de mobiele telefoon onze beschermengel wordt.’ Dit sluit aan op de voorspelling van Luciën Engelen: ‘We gaan steeds meer naar een toekomst toe waarin het meten van (vitale) lichaamsfuncties worden gedelokaliseerd.’

De mobiele telefoon vervult hierin een essentiële rol. Het wordt de hub waar alle metingen en data binnenkomen.

Slim huis

De sensoren zitten in je smartphone, maar ook op straat of in je huis. Volgens een onderzoek onder 7.200 Europeanen van het Taiwanese bedrijf leeft ongeveer 12% van de Europeanen in een zogenaamde ‘smart home’. Dit is een huis waarin huishoudelijke apparaten, slimme verlichting, virtuele assistenten, slimme camera’s en thermostaten via wifi op afstand te bedienen zijn. In Amerika en China ligt dat percentage volgens Irene van der Linde in een artikel in De Groene Amsterdammer een stuk hoger [link onderin].

Die apparatuur meet ook ons gedrag en onze gezondheid. Neem een slimme badmat die je gewicht en BMI meet. Een slim toilet die je ontlasting analyseert en een matras vol met sensoren die je nachtrust analyseert.

Ad van Berkel heeft de startup UNSense opgericht. Dit bedrijf doet onderzoek naar de toekomst van wonen en werken. Door slimme technologie blijven we langer thuis wonen en verandert onze omgang met ons huis. Van Berkel: ‘Je huis wordt als een meubel’. Ik zou zijn visie nog verder willen uitbreiden: je huis wordt je ziekenhuis, in ieder geval wat de metingen en monitoring betreft.

Video digitalisering zorg

Tijdens de Singularity University the Netherlands Summit 2017 in Haarlem had ik een interview met Zayna Khayat van de REshape Centre Nijmegen. Zij legt uit waarom innovatie in de gezondheidszorg onvermijdelijk is, omdat het één van de laatste sectoren is dat gedigitaliseerd wordt.

Interview met Zayna Khayat, REshape Centre Radboudumc Nijmegen


Blockchain

Maar hoe regel je opslag en toegang tot deze data? Zeker in het licht van de toenemende interesse van bedrijven, waarover je meer zult lezen in de volgende trend.

Een mogelijke oplossing voor de opslag en toegang tot patiëntendata is de blockchain technologie [link onderin]. De klacht die artsen en professionals in de zorg vaak uiten, is dat ze zoveel tijd bezig zijn met het invoeren en opzoeken van data. Een geluid dat veel patiënten hebben, is dat het onduidelijk is wie allemaal toegang heeft tot hun medische gegevens.

In Nederland komt dit terug in de discussies rond het elektronisch patiëntendossier (EPD). De naam suggereert dat er een online dossier is van de gezondheidsgegevens van elke Nederlander, dat door alle ziekenhuizen en artsen bekeken kan worden. Maar eigenlijk is het software waarmee medische gegevens aan derden beschikbaar wordt gesteld.

Werking

In de Verenigde Staten doen onderzoeksinstellingen en bedrijven onderzoek naar de inzet van blockchain technologie om dit beter, makkelijker, veiliger en transparanter te maken. De blockchain is een gedistribueerd grootboek waarin alle registraties en wijzigingen daarop door het hele netwerk geaccordeerd moeten worden. Met een mooi woord heet dit ‘consensus’.

Het bedrijf Deep Mind Health, eigendom van Google, heeft een project genaamd ‘Verifiable Data Audit’. Dit is een digitaal grootboek waarin de registratie en toegang tot medische data op een versleutelde wijze worden bijgehouden. Dat betekent als iemand er toegang tot wil of wijzigingen in gaat aanbrengen, dit wordt geregistreerd.

Volgens de ontwikkelaar is het op een gegeven moment mogelijk dat de patiënt zelf kan aangeven wie en/of welke instantie toegang krijgt tot de medische informatie. De toepassingen zijn daarmee breder dan alleen gezondheidszorg, want dit maakt het wellicht ook makkelijker om bij te dragen aan wetenschappelijk onderzoek door het delen van je data.

Video blockchain zorg

In november 2017 interviewde ik Rutger van Zuidam, hij is eigenaar van Dutchchain.com en een van de organisatoren van de Blockchaingers Hackaton.

We praten over wat blockchain betekent voor vertrouwen, de impact op de gezondheidszorg en de koers van bitcoin. Rond 2.15 vertelt hij over de toepassingen van blockchain in de zorg.

Interview met Rutger van Zuidam tijdens de Singularity University the Netherlands Summit


Kunstmatige intelligentie

Naast de opslag van data, waar blockchain een methode voor kan zijn, is een andere uitdaging de integratie en analyse van alle data. Een bloemlezing van de data die er beschikbaar is van een patiënt: sensor data, lab testen, afbeeldingen (van scans), electronisch patiëntendossier, DNA (genoom) en het epigenoom.

In dat licht is de uitspraak van Kris Verburgh wel treffend: ‘In de komende jaren zal het leven worden gedigitaliseerd.’ Hij doelt daarbij op het genoom (DNA analyse), het connectoom (de neuronen en synapsen in je hersenen), het microbioom (samenstelling van je darmbacteriën) en het epigenoom (hoe komen genen tot expressie).

Voorbeelden kunstmatige intelligentie zorg

Maar het is toch onmenselijk om die berg met data te analyseren? De oplossing is kunstmatige intelligentie [link onderin]. Een bekend voorbeeld is Watson van IBM. Watson wordt al in veel ziekenhuizen gebruikt door specialisten om hen te helpen in het analyseren van data.

Een paar voorbeelden van het gebruik van kunstmatige intelligentie in de zorg zijn:

  • In 2015 toonde een Nederlands onderzoek aan dat door een computer gestelde diagnoses van prostaatkanker aan de hand van MRI afbeeldingen even goed waren als die van menselijke radiologen [link onderin].
  • Uit een onderzoek uit 2016 van Stanford bleek dat kunstmatige intelligentie met behulp van microscoopbeelden longkanker beter kon diagnosticeren dan menselijke pathologen [link onderin].
  • In de Verenigde Staten heeft de FDA (Food and Drugs Administration) in april 2018 een software programma hebben goedgekeurd die een oogdiagnose kan doen [link onderin]. De software met de naam IDx-DR kan een bepaalde oogziekte detecteren door een foto van de retina te analyseren. De software kan hiermee diabetische retinopathie ontdekken. Dit is een aandoening waar teveel bloedsuiker de bloedvaten aan de achterkant van het oog aantast.

Betere zorg?

In welke mate leidt kunstmatige intelligentie tot betere zorg? Want het gaat ook nog wel eens mis. Een onderzoek uit 2015 in de Verenigde Staten laat zien dat tussen 2000 en 2013 er 144 sterfgevallen en 1.391 gevallen van letsel zich hebben voorgedaan die verband hielden met door robots verrichte chirurgische ingrepen [link onderin]. Veel voorkomende problemen waren niet alleen hardwarekwesties, maar ook softwareproblemen zoals ongecontroleerde bewegingen en spontane uitval.

Dat neemt niet weg dat het overige deel van de bijna 2 miljoen door dit rapport geanalyseerde robotoperaties goed verliep, en dat robots chirurgische ingrepen kennelijk eerder veiliger dan riskanter maken. Een ander onderzoek van de Amerikaanse overheid liet namelijk zien dat behandelfouten in het ziekenhuis in de Verenigde Staten leidt tot meer dan honderdduizend doden per jaar [link onderin].

Video kunstmatige intelligentie zorg

Op de AI Congress 2018 in Londen sprak ik met Bill Aronson (AIRG), Dr. Dafydd Loughran (Babylon Health) en Christopher de Rudofl (Vovl Global) over kunstmatige intelligentie in de zorg.

Bekijk de video hieronder:

Verslag met 3 interviews op de AI Congress 2018


Invloed bedrijven

Door de toename van technologie in de zorg, lijkt het een kwestie van tijd voordat technologiebedrijven gaan toetreden tot de markt van de gezondheidszorg. Bedrijven als Google en Apple zijn actief bezig met het verzamelen van gezondheidsinformatie, terwijl Amazon zich ook lijkt voor te bereiden om de zorgmarkt te betreden.

Voorbeelden hiervan zijn

  • Apple;
  • Amazon;
  • Google ;
  • Babylon Health;
  • Start-ups Nederlands;

Hieronder laat ik kort zien hoe deze bedrijven op de toekomst van de zorg willen inspelen.


Apple

De iPhone heeft vanaf de 6 editie een M7 chip die je activiteiten kan tracken. Destijds door veel mensen als een grote stap beschouwd. De M7 chip is immers een coprocessor. Dit houdt in dat de primaire processor je reguliere telefoonactiviteiten kan uitvoeren, maar dat de coprocessor zich kan bezighouden met het bijhouden van je bewegingen en activiteiten.

Het had even geduurd, maar Apple richt zich binnen iOS meer en meer op quantified self en livelogging. Vanaf iOS 8 zit straks de app ‘Health’ (in het Nederlands heet de app ‘Gezondheid’). Volgens Apple zelf verzamelt de app Health alle data uit gezondheids- en fitnessapps. Van je bloeddruk, hartslag, cholesterol, gewicht en wat nog meer.

Researchkit

Al die data biedt Apple op een geaggregeerd niveau aan in ResearchKit. Daarmee kun je medisch onderzoek doen met behulp van de iPhone. Volgens topman Tim Cook is van daaruit CareKit ontstaan. Het doel van CareKit is om patiënten te helpen.

Tim Cook in 2016: ‘Gezondheidszorg is klaar voor simpelheid en een nieuwe blik. Daar willen we aan bijdragen.’ Daarbij gaat het niet alleen om telefoons, maar ook de Apple Watch speelt daar een belangrijke rol in. Daarmee kun je immers continu allerlei lichaamsfuncties meten.


Amazon

Een ander technologiebedrijf die veelal in verband wordt gebracht met gezondheidszorg is Amazon. Er zijn een aantal argumenten te verzinnen waarom Amazon geschikt zou zijn om de gezondheidszorg te verlenen.

  • De eerste is dat zij nu eigenaar zijn van een heleboel fysieke winkels na de overname van Whole Foods. Deze winkels kunnen een ideale plek zijn om in de toekomst diagnostische testen te doen.
  • De tweede reden is dat Amazon heel goed is in het organiseren en optimaliseren van het logistieke proces. Luciën Engelen: ‘Als je nagaat dat 80% in de gezondheidszorg gaat om logistiek, dan heeft Amazon daar een geweldige uitgangspositie’.
  • De derde reden is dat Amazon in 2019 samen met Berkshire Hataway en J.P. Morgan het bedrijf Haven heeft opgericht [link onderin]. Dit bedrijf richt zich op preventieve zorg, in eerste instantie alleen voor de medewerkers van Amazon.

Google

Google komt niet altijd goed in het nieuws als het gaat om de eigendom en toegang tot gezondheidsdata. In 2019 kwam nog in het nieuws dat de privacygevoelige data over de gezondheid van miljoenen Amerikanen door Google is verzameld zonder de toestemming van die gebruikers [link onderin].

In eerste instantie lijken ze hun diensten aan te bieden voor de opslag van data. De vervolgstappen zijn het ontwikkelen van algoritmes voor de gezondheidszorg. Dit hebben ze al reeds gedaan voor afbeeldingen van de retina (in relatie tot hartaandoeningen), biopten (in relatie tot borstkanker) en het berekenen van vroegtijdig overlijden van een patiënt.

Start-up tegen veroudering

Toch zijn er ook een aantal initiatieven die buiten de kernactiviteiten van Google lijken te vallen. Zo hebben ze een augmented reality microscope ontwikkeld, een app voor verpleging en een start-up dat zich bezig houdt met onderzoek om veroudering tegen te gaan [link onderin].

Om die reden schrijft James Vincent van The Verge in 2019 dan ook dat onduidelijkheid het grootste probleem met de activiteiten van Google in de zorg is [link onderin]. Er lijkt vooralsnog geen duidelijke strategische visie te zijn over de rol van Google’s producten en diensten in de gezondheidszorg.


Babylon Health

Apple, Amazon en Google zijn Amerikaanse ondernemingen. Waarschijnlijk zal dit in Europe wat minder hard gaan vanwege bestaande wet- en regelgeving, maar dit betekent niet dat instellingen hier voor altijd veilig zijn.

In Engeland is Babylon Health, die ik ook heb geïnterviewd in mijn video over kunstmatige intelligentie in de zorg, hier al mee bezig. Ze richten zich op preventie en abonnementen om je gezond te houden (in plaats van geld te verdienen om je te genezen).


Startups gezondheidszorg Nederland

In Nederland richten steeds meer startups zich op de gezondheidszorg. In de onderstaande kaart staan clusters zoals incubators of netwerkorganisaties op het gebied van de gezondheidszorg (rode iconen), biotechnologie (groene iconen) en overige clusters die te maken hebben met biohacking (gele iconen).

Als je nog een aanvulling hebt, geef me dat dan door via het contactformulier of plaats een reactie onderaan dit artikel.

Kaart met startup clusters in Nederland op het gebied van gezondheidszorg (rode iconen), biotechnologie (groene iconen) en overige die gerelateerd zijn aan biohacking (geel).

Verderop in dit artikel kom ik terug op de de praktische en morele uitdagingen en risico’s die de groeiende invloed van het bedrijfsleven op de zorg kan hebben.


Wat zijn voorbeelden van innovatie in de gezondheidszorg?

Voorbeelden innovatie zorg

Hoe lang duurt het voordat een goed idee daadwerkelijk geïntroduceerd kan worden in de gezondheidszorg? Grofweg duurt dit ongeveer 10 a 17 jaar, vanwege de uitgebreide testprocedures en regels. Sterker nog: ongeveer 10% van de innovaties bereikt de markt.

Toch zijn er al een paar mooie voorbeelden van zorginnovatie, naast de toepassingen en cases waarover je eerder al hebt gelezen.

  • AliveCor;
  • Lumify;
  • Longmaster;
  • Buurtzorg;
  • Exoskelet.

De voorbeelden werk ik hieronder kort uit.

AliveCor

Een gepensioneerde cardioloog ontwikkelde een strip die je aan de achterkant van je smartphone kan bevestigen. Door je vingers daarop te houden maak je een electrocardiogram (ECG) [link onderin].

Diverse ziekenhuizen zoals het LUMC en zorgverzekeringen doen hier testen mee [link onderin]. Dit een relevant voorbeeld omdat het staat voor de verschuiving waarbij patiënten steeds meer metingen zelf gaan verrichten.

Lumify

Dit is een draagbaar echografie-apparaat voor in de huisartsenpraktijk. Het apparaat kan uitgelezen worden op een smartphone of tablet [link onderin].

Dit is een relevant voorbeeld omdat het laat zien dat steeds meer diagnoses en behandelingen (straks) niet meer in het ziekenhuis uitgevoerd hoeven te worden.

Longmaster

In China heeft het bedrijf Longmaster een online ziekenhuis opgezet, speciaal voor patiënten met complexe aandoeningen [link onderin]. Het idee is vooral dat de experts in de grote steden van China via video verbinding hebben met hun collega’s om hen te helpen om diagnoses te stellen of behandelingen voor te schrijven.

Het voordeel voor de patiënten is dat ze minder vaak een reis naar de expert in het ziekenhuis in de grote stad hoeven te maken. Dit voorbeeld lijkt enigszins op de app Halodoc die ik eerder beschreef.

Buurtzorg

In 2006 was Jos de Blok bestuurder bij een grote zorginstelling. Hij lanceerde allemaal ideeën over zelfsturende teams, maar de rest van zijn bestuur wilde daar niet aan.

In een artikel in De Correspondent staat dat hij zijn werknemers als intrinsiek gemotiveerde professionals ziet, die zelf weten hoe ze hun werk het beste kunnen doen [link onderin]. De organisatie Buurtzorg heeft geen managers, callcenters en planners. De teams van ongeveer twaalf vakmensen doen alles zelf.

Dit is een voorbeeld van niet zozeer technologische innovatie, maar meer proces- of systeeminnovatie.

Exoskelet

Als biohacker ben ik benieuwd hoe biomedische technologie mensen kunnen helpen of beter maken. Zo raakte ik in contact met Dennie Jager die een dwarslaesie heeft. Via crowdfunding heeft hij een exoskelet kunnen betalen en hij zet zich nu in om deze technologie breder beschikbaar te maken.

In 2019 interviewde ik hem hierover voor mijn Youtube kanaal. Bekijk het interview hieronder:

Interview met Dennie Jager over exoskeletten

Hoe verandert de communicatie in de gezondheidszorg?

Communicatie

De wijze waarop patiënten met zorgorganisaties, professionals en specialisten (en die ook onderling) communiceren en de interactie van mensen met technologie zal in de komende jaren behoorlijk veranderen.

Dit zijn enkele voorbeelden:

  • Spraak;
  • Chatbots;
  • Videoconferencing.

Deze voorbeelden werk ik hieronder verder uit.

Spraak

Het meest spraakmakende voorbeeld (pun intended) is spraakherkenning. Hieronder valt het gebruik van producenten en diensten zoals Amazon Echo en Google Home. Het zal straks heel normaal zijn om tegen deze apparaten te roepen: ‘Bestel weer medicijnen tegen een hoge bloeddruk voor me’.

Dit systeem maakt gebruik van kunstmatige intelligentie om je opdracht te ontcijferen en te combineren met andere data, bijvoorbeeld uit je patiëntendossier, om te bepalen welk merk en met welke dosering hij de bestelling moet doen.

Niet alleen de patiënt gaat op een andere manier met technologie communiceren, maar juist ook de zorgprofessional. Neem een chirurg die een robot met haar stem bediend of een verpleegkundige die de administratie van zijn werkdag doet door tegen een apparaat te praten.

Chatbots

Het ontsluiten van de informatie die een patiënt op dat moment nodig heeft, zal in toenemende mate worden gegeven door chatbots. Een mooi voorbeeld is Nadia. Zij is een chatbot met wie je kan videobellen, maar zij kan ook de emoties aflezen aan de hand van je gezichtsuitdrukkingen [link onderin].

Naast deze vormen van communicatie die leunen op kunstmatige intelligentie systemen, gaat de interactie tussen mensen op andere manieren veranderen.

Videoconferencing

De afstand tussen de professionals en de patiënt of de professionals onderling wordt minder relevant door videoconferencing. Dit betekent bijvoorbeeld dat professionals via een online diensten als Skype, Google Hangout of vergelijkbare pakketten met elkaar kunnen en met patiënten kunnen communiceren.

Een stap verder is de combinatie met operatierobots. Bijvoorbeeld: een specialist aan de andere kant van de wereld kan direct meekijken met een operatie of zelf de controle overnemen voor een specifieke procedure.

Virtual reality

Andere verwante toepassingen zijn augmented reality en virtual reality. Augmented reality is een vorm waarbij een laag over de werkelijkheid wordt gelegd, zoals met een bril zoals Google Glass. Virtual reality is een vorm waarbij de gebruiker helemaal ondergedompeld is in een andere realiteit.

Een voorbeeld is VisitU [link onderin]. Hier vertelde Stefan van Rooijen over voor de lezing die ik zelf gaf bij het Maxima Medisch Centrum (MMC) in Veldhoven. Stefan was destijds ook werkzaam bij het MMC. VisitU is bedoeld voor patiënten, zodat ze bijvoorbeeld beter voorbereid zijn op een komende behandeling.

Conclusie communicatie

Al deze veranderingen betekenen volgens mij niet (per se) dat de gezondheidszorg onpersoonlijker wordt, maar het is juist een kans voor professionals en specialisten om zich te richten op hun toegevoegde waarde en het (empathische) contact met de patiënt.


Wat zijn uitdagingen van deze ontwikkelingen?

Uitdagingen

Zoals je eerder hebt kunnen lezen bereikt maar 10% van de innovaties uiteindelijk de markt. Vernieuwen in elke markt, laat staan de gezondheidszorg, is enorm moeilijk. Wat zijn nog meer valkuilen, risico’s en uitdagingen?

  • Eigendom data;
  • Informatieveiligheid;
  • Integratie;
  • Tijd;
  • Valse beloften.

Deze uitdagingen werk ik hieronder kort uit.

Eigendom data

Wie of wat bepaalt de toegang tot de data van patiënten? Ben jij dat zelf? Of is het de leverancier van medische apparatuur die de data verzamelt? Of is dat het ziekenhuis, de zorgverzekeraar of de overheid?

In het Verenigd Koninkrijk heeft de NHS een uitspraak gedaan dat medische data van een patiënt altijd door diezelfde patiënt opgevraagd moet kunnen worden [link onderin]. Dit geldt straks ook voor ziekenhuizen en andere zorginstellingen: welke algoritmes geef je vrij en welke data deel je (en welke niet)?

Informatieveiligheid

Hoe meer dingen worden gedigitaliseerd, hoe belangrijker informatiebeveiliging wordt om de privacy, de gezondheid en veiligheid van de patiënten te beschermen. Dit gaat om de bescherming tegen hackers, maar ook over de de plicht om te voldoen aan de eisen van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG).

In juni 2018 gaf ik hier overigens een workshop over bij de HCDO. Naast technologische waarborgen gaat het ook vooral om gedrag en bewustwording.

Integratie

Een aandoening komt meestal niet alleen. De hoeveelheid multisysteem aandoeningen nemen toe naarmate we met de gezondheidszorg mensen steeds langer laten leven. Het nadeel hiervan is dat het veelal leidt tot gefragmenteerde zorg.

Die fragmentatie, ook in het handelen van de specialisten, maakt vernieuwing lastig omdat iedere groep zijn eigen belangen heeft.

Tijd

Vroeger heb ik een paar jaar als huishoudelijke hulp in de thuiszorg gewerkt. Veel familieleden en vrienden werken nog steeds in de gezondheidszorg. Hun terechte tegenwerping als ik vertel over zorginnovatie is dat ze al druk genoeg zijn met hun eigen werk of opleiding.

Hetzelfde geldt voor instellingen en organisaties. Alleen al het voldoen aan de zorgvraag en alle eisen van het moment is vaak al een enorme opgave.

Valse beloftes

Voor lange tijd was het bedrijf Theranos de lieveling van investeerders en van aanhangers in zorginnovatie. De belofte was namelijk dat je met een enkele druppel bloed een hele reeks gezondheidsanalyses kon doen. Uiteindelijk bleken onderzoeksresultaten gefalsificeerd te zijn en viel het bedrijf om. In het boek Bad Blood wordt dit weergaloos beschreven [link onderin]. Hier zal ik in het deel over boekentips nog meer over schrijven.

Dit voorbeeld laat zien dat de regels en uitgebreide testprocedures in de gezondheidszorg belangrijk zijn, als ook een gezonde dosis scepsis als het gaat om zorgvernieuwing.


Wat betekent dit voor iedereen die in de in de zorg werkzaam is of zorg nodig heeft?

Rollen

Uiteraard is het niet te voorspellen welke van de eerder genoemde ontwikkelingen in welk jaar, met welke snelheid en op welke wijze waarheid gaan worden.

Maar het staat buiten kijf dat de inhoud van het werk van de professionals gaat veranderen en dat het de relatie met de patiënt gaat veranderen. Een paar van die rollen heb ik hieronder uitgewerkt.

  • Patiënt;
  • Huisarts;
  • Medisch specialist;
  • Verpleegkundige;
  • Paramedici en onderzoekers.

De verandering in een aantal rollen heb ik kort beschreven.

Patiënt

De plek van de patiënt gaat veranderen. In zijn boek noemt Luciën Engelen dit het ‘Copernicus moment’. Nu bewegen de patiënten zich naar de specialisten toe, straks bewegen de specialisten zich rondom de patiënt. De patiënt wordt een actieve partner in het zorgproces, aangezien hij of zij de ervaringsdeskundige is.

Een interessante toevoeging hierop komt van Annemieke Vroom, directeur van stichting IKONE [link onderin]. Volgens haar gaat het niet alleen om de patiënt zelf, maar juist nog breder: ook de sociale groep rondom de patiënt zoals de partner, de ouders, de kinderen, familie, vrienden en andere betrokkenen.

Huisarts

Hoe verandert het werk van een huisarts, wanneer bijvoorbeeld een sensor op de mobiele telefoon de samenstelling van bacteriën en virussen in je adem kan analyseren analyseren.

Een ander voorbeeld is dat je met een analyse van je stem kan voorspellen of je binnen nu en 20 jaar de ziekte van Parkinson kan ontwikkelen.

Waarschijnlijk verandert de rol van de huisarts in die van coach. De huisarts wordt dan ondersteund door automatische analyses van de patiëntendata. Zij interpreteert de voorgestelde diagnose, maakt in samenspraak met de patiënt een besluit en begeleidt de patiënt daarna verder in het proces.

Medisch specialist

In een wereld waarin kunstmatige intelligentie steeds meer kennistaken overneemt, zal de medisch specialist, net als de huisarts, zich steeds meer opstellen als een coach en adviseur van de patiënt.

De vraag die relevant wordt is wanneer je als patiënt een mens wil en wanneer een machine. Heb je als patiënt menselijkheid en compassie nodig als je wordt verteld wat je mankeert? Of vind jij het prima om gewoon de feiten te lezen van een beeldscherm?

Waarschijnlijk verschilt dat ook per geval. In het geval van een verkoudheid of een griepje, is het prima dat een app je de diagnose geeft. In het geval van complexe aandoeningen zoals stress, astma of diabetes dan heb je nog wel de menselijke inschatting nodig én een arts of medisch specialist die het op een empathische manier aan je kan uitleggen.

Verpleging en verzorging

In zijn boek geeft Luciën Engelen ook speciale aandacht aan verpleegkundigen en verzorgers. Dit is namelijk de grootste groep in de gezondheidszorg, die momenteel amper bij innovatie betrokken wordt.

Dit is zonde, aangezien zij zicht hebben op zowel de klinische zorg als ook de ervaring van de patiënt. Dit merk ik zelf ook. Tijdens mijn studietijd heb ik als huishoudelijke hulpverlener gewerkt bij Thuiszorg Groningen (tegenwoordig TSN).

Destijds merkte ik dat de theoretische ideeën die ik opdeed bij de studie Bedrijfskunde niet altijd even goed opgingen in de praktijk. Dat is natuurlijk in elke werksituatie het geval, maar naar mijn gevoel speelt dat nog meer in de zorg. Zorg is in de kern een menselijke handeling. Daarvan kan je niet alles automatiseren of vervangen door technologie.

Paramedici

Tot slot zal de inhoud van het werk van paramedici en andere professionals die betrokken zijn bij de zorg veranderen. Een paar voorbeelden zijn:

  • Wat betekent het voor je werk als fysiotherapeut wanneer exoskeletten steeds normaler worden, die de patiënten helpen om weer beter te bewegen?
  • Hoe gaat het werk van medisch onderzoekers veranderen door kunstmatige intelligentie en blockchain?
  • Hoe veranderen financieringsstromen, kwaliteitsbewaking en de rol van andere stafdiensten in de toekomst?

Wat is de toekomst van de zorg? In dit deel schrijf ik over de veranderingen bij de patiënt (waaronder biohacking) en biomedische technologie.

Toekomst zorg en biohacking

Dit deel gaat over de toekomst van de zorg.

Mijn expertise zijn ontwikkelingen zoals preventie, geïndividualiseerde zorg, gentherapie, exoskeletten en nog veel meer.

Momenteel ben ik dit deel aan het uitwerken. Het deel komt waarschijnlijk rond maart 2020 online.


Wat zijn tips en aanbevelingen om hiermee om te gaan?

Aanbevelingen

Wat zijn aanbevelingen en praktische tips om met innovatie aan de slag te gaan?

  1. Patiënt helpen;
  2. Falen;
  3. Open innovatie;
  4. Houden wat goed is.

#1 Patiënt helpen. Het lijkt een open deur, maar als het gaat om vernieuwing moet het doel altijd zijn om de gezondheidszorg kwalitatief beter, aangenamer, efficiënter of sneller te maken. De kern is om de patiënt te helpen.

#2 Falen. De oprichter van Honda is Sochiro Honda. Van hem komt de uitspraak: ‘Succes is 99% falen’. Hetzelfde geldt voor zorginnovatie. Het gaat om proberen en experimenteren, met daarin natuurlijk het belangrijke aandachtspunt dat het niet ten koste mag gaan van de gezondheid van de patiënt, zorgverleners of andere betrokkenen.

#3 Open innovatie. Soms helpt het om andere perspectieven te hebben op je probleem. Een mooi voorbeeld is dat de afdeling Bioinformatica van het Erasmus MC twee keer per jaar dataspecialisten uit andere bedrijfstakken uitnodigt om mee te denken over medische kwesties. Het bleek dat dataspecialisten van de ABN-AMRO bank er achter kwamen dat een bepaalde groep genen van invloed waren op de efficiëntie van een behandeling voor kinderen met leukemie. Zij gebruikten daarvoor een methode die ze in de bank gebruiken om fraude te ontdekken.

#4 Houden wat goed is. Een mooi tegengeluid dat ik niet kon laten liggen komt van Jos de Blok van Buurtzorg. ‘De wereld is vaak meer gebaat bij continuïteit, dan bij continue veranderingen. Als ik kijk naar de wijkverpleging, dan is daar in de afgelopen 30 jaar weinig verandert.’ Wat dat is? ‘Je probeert een relatie op te bouwen met iemand in een ellendige situatie. De basis is nog steeds hetzelfde’.


Nu je over alle ontwikkelingen hebt gelezen, hoe ziet de gezondheidszorg er in de toekomst uit?

Visie

Tot slot, de grote lijnen van vernieuwing in de gezondheidszorg vat ik samen in een paar punten:

  1. Delokalisering
  2. Preventie
  3. Verschuiving

Deze punten heb ik hieronder verder uitgewerkt.

1 Delokalisering

De plek van de gezondheidszorg gaat veranderen, steeds meer in de richting van de patiënt. Metingen die eerder bij de huisarts of in het ziekenhuis werden gedaan, worden straks thuis gedaan. Metingen en ingrepen die eerder in het ziekenhuis werden gedaan, worden straks bij de huisarts gedaan.

Nog een stap verder is dat metingen een onderdeel worden van het dagelijks leven, waarbij ze worden geïntegreerd in kleding, in auto’s en in je huis. Wellicht hebben we straks ook geen huisartsenpraktijk meer, maar worden gezondheidsmetingen en behandelingen gedaan in de supermarkt, op het station en op het vliegveld.

2 Preventie

De Belgische hoogleraar moleculaire oncologie Koen Kas is auteur van het boek ‘Your guide to delight’ over de zorg van de toekomst [link onderin]. Daarin schrijft hij dat zo’n 2.000 jaar geleden dorpsdokters in China alleen werden betaald als hun patiënten gezond waren. Dit zorgde er voor dat de artsen gemotiveerd waren om ziekten te voorkomen. Dit konden ze ook beter doen dan nu, omdat ze leefden tussen hun patiënten en wisten wat hun leefstijl was.

Technologie kan dit weer mogelijk maken. Met onze smartphone en slimme sensoren in ons huis worden continu allerlei lichaams- en mentale functies gemeten. Slimme algoritmes analyseren de data en software doet vervolgens aanbevelingen over onze leefstijl. In lezingen haal ik vaak het voorbeeld van J.A.R.V.I.S. uit de Iron Man films aan. De aanbevelingen voor je leefstijl zal je slimme assistent je melden of zeggen: ‘Gezien je waardes raad ik je aan om vandaag deze supplementen te slikken, de fiets te nemen naar je werk en dit type training te doen.’

Voorbeeld: Total Body Scan

Een voorbeeld van de trend naar preventie zijn de zogenaamde checks en scans voor de gezondheid. In Nederland is het bedrijf Prescan daarin marktleider met de zogenaamde Total Body Scan.

Op mijn blog Project Leven heb ik uitgebreid artikel geschreven over mijn ervaringen [link onderin].

Kritiek

Laurens Landeweerd, techniek filosoof van de Radboud Universiteit in Nijmegen noemt dit ‘gezondheidsfascisme’ in het eerder genoemde artikel in De Groene Amsterdammer. ‘Er gaat een soort van verplichting vanuit, dat wie niet het maximale doet om maar zo gezond en lang mogelijk te leven een last is voor de maatschappij. Maar de vraag is of die manier van leven voor iedereen is weggelegd of we daar wel zo gelukkig van worden’.

De eerste tekenen hiervan zijn er al. De Amerikaanse zorgverzekeraar Oscar betaalt hun verzekerden één dollar per dag als hun stappenteller voldoende stappen aangeeft. Nu is leeftijd een belangrijke factor in het berekenen van de premie. Straks is dat waarschijnlijk leefstijl.

Ethiek

Het laatste scenario van Oscar legt allerlei ethische kwesties bloot. Ben je bereid om je data te delen om vervolgens advies te krijgen over je leven? Hoeveel vrije wil heb je nog? Hoe maak jij een afweging of je slimme assistent? Stel je het volgende gedachte-experiment voor: je hebt op 1 januari opgegeven aan J.A.R.V.I.S. dat je wil afvallen.

Hoe reageert hij (ik noem de slimme assistent voor nu even mannelijk) dan als je op een vrijdagavond eind januari hem de opdracht geeft om een pizza te bestellen? Krijg je dan gewoon je pizza? Of weigert hij omdat je vraag conflicteert met zijn eerdere opdracht? Of probeert hij je over te halen om een variant te bestellen met minder kilocalorieën?

3 Verschuiving

De derde grote lijn is dat de plek, de rol en de belangen van alle betrokken groepen in de gezondheidszorg gaat veranderen. Eerder heb ik al geschreven over de gevolgen voor de patiënt, de zorgverleners en de zorginstellingen. Maar ook ander spelers in de markt gaan de consequenties voelen.

Neem leveranciers van medische apparatuur. In 2014 schreven John en Shenoy al een wetenschappelijk artikel over de ontwikkeling naar de zogenaamde ‘health as a service’ [link onderin]. Philips biedt dit ook al aan naar ziekenhuizen en andere afnemers, waarbij deze groep een jaarlijks abonnement betaald waarbij Philips de apparatuur, de onderhoud en bijbehorende diensten levert.

Neem zorgverzekeringen. Eerder schreef ik al over het Amerikaanse Oscar dat leefstijl als factor meeneemt in het bepalen van flexibele premies. Een ander voorbeeld komt uit China. In 2017 maakte Alibaba bekend actief te worden als verzekeraar, waaronder in de gezondheidszorg [link onderin]. Hetzelfde zou je kunnen zeggen van Amazon en Apple, zeker in combinatie met het eerder genoemde Netflix model. De zorgverzekeraars van de toekomst richten zich op preventie en gezondheid blijven in plaats van genezen en herstellen.

Neem de overheid. Hoe moeten zij omgaan met de context van snelle veranderingen in de zorgmarkt? Op welke wijze kunnen zij daar rekening mee houden in hun beleid en wetgeving? Het is een lastige opgave. Dat realiseerde ik me toen ik in 2017 werd uitgenodigd door het Ministerie van Veiligheid en Justitie en het Openbaar Ministerie om na te denken over de toekomst van hun werkveld.

Aan de ene kant wil je als overheid nieuwe mogelijkheden benutten en economische activiteiten stimuleren, maar je wilt ook genoeg voorzorgsmaatregelen nemen om schade aan je inwoners te beperken. In mijn artikel over de invloed van technologie op de samenleving ga ik hier verder op in [link onderin].


Wat is mijn (voorlopige) conclusie?

Conclusie

De gezondheidszorg gaat behoorlijk veranderen. De eerste tekenen daarvan zijn al zichtbaar. Denk aan een gemak (en achteloosheid) waarmee we gezondheidsdata over onszelf verzamelen en opslaan in een app. De focus verschuift van gezondheidszorg en genezen naar gezondheid en gedrag.

Veel professional in de zorg, in ieder geval in mijn omgeving, zien het werk als hun roeping. Ze willen graag mensen helpen en beter maken. Vanuit dat perspectief ben ik positief over de toekomst, maar het zal wel een uitdaging zijn: genoeg zogenaamde innovaties zullen mislukken en anderen zullen leiden tot kwalitatief mindere zorg.

Neem Nadia, de chatbot die emoties kan herkennen. In mijn beleving kan dit een prima toevoeging zijn op de gezondheidszorg, maar het mag nooit de enige optie zijn. Juist in een wereld van robotisering en kunstmatige intelligentie moeten mensen zich richten op waar ze goed in zijn: empathie, gevoel en samenwerken, maar ook proberen en experimenten. Dat laatste moet ook met innovatie in de zorg, met als doel om de gezondheidszorg nog beter te maken.


Wat zijn goede boeken, documentaires, series en films over dit onderwerp?

Boeken innovatie zorg

Hoewel de ontwikkelingen snel gaan, zijn boeken nog altijd een goede manier om concepten met elkaar in verband te brengen en een breder raamwerk aan te bieden.

Een paar non-fictie boeken over dit onderwerp zijn:

  • Augmented Health(care) van Luciën Engelen. In dit artikel heb ik een paar keer gerefereerd aan het boek. De ideeën zijn soms prikkelend en hij heeft andere experts gevraagd om een bijdrage te leveren aan het boek. Mede hierdoor komt het boek rommelig over. Daarbij is het niet heel goed geschreven, mist het een structuur en is daardoor slecht leesbaar.
  • The patient will see you soon van Eric Topol. Dit is best een aardig boek, maar voelt her en der al enigszins gedateerd. De kern van het boek is dat het gebruik van data voor een verschuiving zorgt waar de patiënt centraal komt te staan (zoals de titel van het boek al slim impliceert).
  • Die ene patiënt van Ellen de Visser. Als abonnee op de Volkskrant las ik altijd graag deze wekelijkse bijdrage. Hierin werden artsen, specialisten, verplegers en verzorgers geïnterviewd over een bijzondere patiënt of cliënt. Boeiend en soms ontroerend.

De links naar deze boeken staat onderin bij de bronnen. Mijn favoriete boeken over andere onderwerpen staan bij de boekentips. 🤓

Documentaires

De volgende documentaires gaan over de toekomst van de zorg of belichten een onderdeel:

  • Diagnosis (Netflix). Dr. Lisa Sanders gebruikt de kennis van het publiek om diagnoses te stellen voor zeldzame en mysterieuze aandoeningen. Ik krijg er altijd een positief gevoel bij.
  • The Bleeding Edge (Netflix). Documentaire over hoe fabrikanten van medische hulpmiddelen het niet altijd even nauw nemen met veiligheidsvoorschriften. Beangstigend.
  • Unnatural Selection (Netflix). Serie over de mogelijkheden van CRISPR/cas9 en patiënten die dit zonder enige medische begeleiding op zichzelf willen toepassen. Mijn favoriete serie.

Regelmatig geef ik lezingen en presentaties over dit onderwerp.

Zorginnovatie spreker

In september 2019 gaf ik een lezing bij het Martiniziekenhuis in Groningen in het kader van de strategische visie van het ziekenhuis voor 2024. Vergelijkbare lezingen deed ik dat jaar bij o.a.

  • UMC Utrecht, in het kader van de strategische visie;
  • LUMC Leiden, in het kader van LUMC 2.0;
  • Zuyderland Heerlen, rond de opleidingsdagen;
  • Vilans, over langdurige zorg.

Bekijk de presentatie bij het Martiniziekenhuis hieronder.

Presentatie over innovatie in de zorg

Na afloop liet de opdrachtgever de volgende referentie achter:


Referenties

Hieronder staan een paar referenties van eerdere opdrachtgevers, onder andere ASML en het Maxima Medisch Centrum in Veldhoven:

In mei 2018 sprak ik op de Sophia Research dag van het Sophia Kinderziekenhuis in Rotterdam. Nienke Hagedoorn van de organisatie liet na afloop deze reactie achter:


Boek mij als spreker

Wil je meer weten over innovatie in de zorg? Neem dan contact met me op als je vragen hebt! Ook als je me wil uitnodigen om een lezing of presentatie te geven bij je bedrijf, op je congres, symposium of bijeenkomst.

Kijk trouwens naar mijn lezingen pagina voor een overzicht van waar en waarover ik heb gesproken.


Hier staan alle bronnen, zoals boeken, video’s, podcasts en externe links.

Bronnen

Dit is een gerelateerde artikel die ik heb geschreven:

In deze artikelen ga ik dieper in op een paar trends die ik in dit artikel heb beschreven.

Ik kwam in de media over dit onderwerp:

  • Column: Een narcistische dataseksueel (De Eerstelijns, mei 2019)
  • Artikel: Zorginnovaties gaan soms sneller dan mensen aankunnen (Volkskrant, juli 2018)

Hier kun je mijn podcast interviews luisteren. Je kan je ook abonneren op de Biohacking Impact podcast via iOS, Spotify of Youtube.

Aflevering 92 is met professor Annelien Bredenoord (UMC Utrecht) over de ethiek van biomedische innovaties.

Aflevering 11 was met Maarten den Braber (o.a. Rockstart Health en Quantified Self Europe).

Dit is de transcriptie van het podcast interview. De meest interessante passages heb ik geel gemarkeerd.

Deze boeken heb ik over het onderwerp gelezen:

  • Boek Augmented Health(care)
  • Boek The patient will see you know
  • Boek The Innovator’s Prescription
  • Boek Bad Blood
  • Boek Nooit Af
  • Boek Your guide to delight
  • Boek Die ene patiënt

Op mijn persoonlijke blog Project Leven schreef ik dit artikel:

Dit zijn externe links die ik heb gebruikt.

Deel betekenis

Deel Trends

  • Artikel over app Halodoc
  • Artikel over Haven (Amazon)
  • Artikel over oneigenlijk datagebruik Google
  • Website Calico (onderdeel Alfabet)
  • Artikel over ambities Google in zorg
  • Artikel over slimme huizen
  • Artikel over blockchain medische informatie
  • Onderzoek naar kunstmatige intelligentie 1
  • Onderzoek naar kunstmatige intelligentie 2
  • Artikel dat FDA oog diagnose door kunstmatige intelligentie goedkeurt
  • Onderzoek naar robots en chirurgie

Deel voorbeelden

Deel communicatie

Deel biohacking en toekomst van zorg

Deel uitdagingen

  • NHS over eigendom data patiënten
  • Artikel over Alibaba en zorgverzekeringen

Ben jij werkzaam in de gezondheidszorg? In een ziekenhuis of in medisch onderzoek? Of bij een verpleeghuis of andere instelling? Hoe denk jij over de toekomst van de gezondheidszorg? Welke rol heeft technologie hierin?

Laat een reactie achter!