eHealth. Wat is eHealth? Wat zijn voorbeelden in Nederland op het gebied van eHealth? Wat is de impact hiervan op de gezondheidszorg en de maatschappij? Welke kritiek is er op eHealth en elektronische gezondheidszorg?

Wat is eHealth?

eHealth. Wat is de definitie van ‘eHealth’ (of ‘E-Health’ of ‘ehealth’)? Vrij vertaald staat eHealth voor elektronische gezondheidszorg. Beter gezegd: met technologie de gezondheid van een patiënt verbeteren of ondersteunen. Binnen eHealth heb je ook weer een onderscheid. Zo staat mHealth voor mobiele eHealth; via je telefoon toegang tot gezondheidszorg.

Zelf associeer ik eHealth met zelf-metingen en -diagnoses. Dit komt vanuit mijn interesse in ‘quantified self’. Een patiënt kan zelf met apps, gadgets en wearables diverse lichaams- en gezondheidsfuncties meten en monitoren. De kern is dat de patiënt zelf meer in controle is over zijn of haar eigen zorgproces. Je wordt minder afhankelijk van de metingen bij en van een dokter, een ziekenhuis of bij een andere instelling.

De term eHealth is de laatste jaren ‘booming’. Naast patiënten houden ook artsen en specialisten, zorg bestuurders en managers, zorgverzekeraars, GGZ instellingen, farmaceuten, politici en ambtenaren zich hiermee bezig. Naast ehealth worden de termen mhealth (gebruik van mobiele telefoons) en ihealth (gebruik van kunstmatige intelligentie) ook regelmatig gebruikt.

Ehealth is een onderdeel van zorginnovatie. Hieronder staat een mindmap met hoe ehealth met innovatie in de gezondheidszorg en met andere ontwikkelingen samenhangt.


Mindmap met een samenvatting van welke concepten ik belangrijk vind en hoe ze met elkaar samenhangen.


Spreker eHealth

Regelmatig word ik gevraagd door ziekenhuizen of bedrijven in de zorg om te vertellen over eHealth. Mijn verhaal gaat meestal specifiek over het gebruik van apps, gadgets en tools. Of beter gezegd, niet de quantified self maar de quantified patiënt.

Mensen nemen zelf steeds meer het heft in eigen hand als het gaat om hun gezondheid. Dat begint met het meten van hun gezondheid. Wat kan een huisarts of een specialist daarmee? Wat voor praktische en ethische dilemma’s roept dit op? Dat is vaak de insteek van de lezingen, presentaties en workshops die ik hierover geef.

Zo gaf ik bijvoorbeeld een lezing bij OIZ in maart 2017. OIZ is de branchevereniging van ICT leveranciers in de gezondheidszorg. De presentatie staat onderin dit artikel.

Bij OIZ gaf ik een lezing over gezondheid, apps en data in de zorg (maart 2017). De presentatie staat onderin het artikel.


eHealth voorbeelden

Wat zijn eHealth voorbeelden uit de praktijk?

  1. Hartwacht voor cardiologie patiënten
  2. Ginger.IO
  3. Scanadu

1 Hartwacht is een telemonitoring systeem voor cardiologie patiënten in Nederland. Het bestaat uit 3 onderdelen. Ten eerste: cardiologen kunnen patiënten thuis monitoren op basis van metingen en vragenlijsten die de patiënten invullen. De patiënten gebruiken hiervoor een app. Ten tweede: patiënten hebben overal ter wereld toegang tot hun patiëntendossier. Ten derde: patiënten kunnen direct videocontact hebben met een specialist.

NB. Hartwacht werd door Maarten den Braber tijdens ons podcast interview genoemd als een aansprekend voorbeeld van eHealth in Nederland. Een link naar de podcast staat onderaan dit artikel. 

2 Ginger.io is een bijzondere dienst. Ginger.io is een app die je kan downloaden op je smartphone. Via de app sta je direct in verbinding met een coach of een psycholoog. De dienst is ontwikkeld voor patiënten met depressie of angststoornissen.

Het bijzondere is dat ze daarnaast ook informatie verzamelen van de telefoon, zoals hoe jij de telefoon gebruikt en de locaties waar je bent. Door deze data te combineren in slimme algoritmes met de hulpvragen van patiënten, kunnen ze bepaalde patronen vinden.

Misschien wordt je gedrag met je telefoon daarmee al een indicator voor de mate waarin je risico loopt op psychische problemen in de komende weken. Ginger.IO stuurt je dan alvast een bericht om dat voor te zijn.

3. Scanandu is één van de meest sprekende voorbeelden van self health. De Scout is een gadget met de omvang van een smartphone. Je kan de scout inzetten als instrument om je gezondheid te meten en diagnoses te stellen.

Het is een dokter op zakformaat. Door de gadget op je slaap te zetten worden een aantal vitale lichaamsfuncties gemeten. Denk aan hartslag, bloeddruk, temperatuur en zuurstofgehalte in je bloed.

Ontwikkelen apps

Het ontwikkelen van ehealth apps is een lastig proces. De vraag die volgens Lucien Engelen veel wordt vergeten is wat de patiënt nu echt nodig heeft. Om die reden pleit hij ervoor om patiënten vroegtijdig te betrekken. Om die reden was hij een van de trekkers van het Patients Included initiatief [link onderin].

Vervolgens moet je de app nog goed testen. Een mooi voorbeeld staat in een artikel in De Groene Amsterdammer. Wilfred van Valkenburg is directeur van GoOV, een app om mensen te helpen met het openbaar vervoer te reizen. ‘We hadden in een eerdere versie van de app foto’s staan van het station waar je moest uitstappen, zodat de gebruikers zeker wisten dat ze op de juiste plek waren. Maar we hadden ook autistische gebruikers die daarvan in de war raakten. Dan had het gesneeuwd en zag het station er heel anders uit dan op de foto. En dus bleven ze zitten’.


eHealth zorg

Ehealth wordt vaak in verband gebracht met self health. Door patiënten uit te rusten met apps en meetinstrumenten, gaan ze zelf metingen doen. Daarmee worden ze indirect ook meer verantwoordelijk voor hun eigen gezondheid. Het is ook niet vreemd om voor te stellen dat dit het hele stelsel van de gezondheidszorg op zijn kop gaat zetten.

De toepassingen zijn eindeloos. Van de bekende stappentellers, slaapsensoren en bloeddrukmeters tot luiers (!). Er zijn luiers beschikbaar die met sensoren meten of bij een dementerende oudere sprake is van uitdroging, of van een urineweginfectie [link onderin].

Volgens een onderzoek van Nictiz uit 2017 houdt 13% van de Nederlanders zelf hun gezondheidswaardes bij. Vier procent stuurt zijn of haar gegevens naar de arts. De verwachte wereldwijde potentie van deze markt is 32 miljard euro rond 2020.

Voordelen huisarts

Helemaal nieuw is het natuurlijk niet. Uit het onderzoek van Nictiz doet 40% van de chronisch zieken aan zelfmetingen. Alleen is deze groep niet erg digitaal: 5% gebruikt een app, de rest houdt het liever nog bij pen en papier. Het gekke is alleen dat uit een ander onderzoek naar voren komt 50% van de Nederlandse patiënten digitale diensten wil, maar dat volgens 75% van de professionals in de gezondheidszorg hun patiënten daar niet naar vraagt.

Meten is slechts één onderdeel, luisteren veel meer. Straks kunnen wij dat veel beter met behulp van de data van de patiëntBart Timmers (huisarts)

In een artikel in de Volkskrant wordt een huisarts geïnterviewd naar aanleiding van het onderzoek. Bart Timmers is erg enthousiast. Volgens hem gaat dit groot worden. Daarnaast ziet hij nu al de voordelen: de zelmetende patiënt is betrokken, krijgt inzicht in zijn gezondheid en gaat gezonder leven. Hij is niet verontrust over de gevolgen voor zijn vak: ‘Meten is slechts één onderdeel, luisteren veel meer. Straks kunnen wij dat veel beter met behulp van de data van de patiënt’.

Digitale zorg

Luciën Engelen schreef een boek over zorginnovatie met de titel Augmented Health(care) [link onderin]. In zijn boek haalt hij het voorbeeld aan van Kaiser Permanente. In 2017 registreerde dit Amerikaanse consortium al meer virtuele dan fysieke bezoeken.

Online en digitaal is al een onmiskenbaar onderdeel van het leven van patiënten. In een podcast vertelt Luciën Engelen dat 70% van de patiënten voor een afspraak met een huisarts of specialist op internet informatie opzoekt. Na het consult is dat 50%.

Overigens is Luciën Engelen van mening dat de termen ehealth, mhealth en ihealth allemaal verwarring opleveren. ‘De toekomst gaat om digitale gezondheidszorg. Of eigenlijk: digitaal is onderdeel van gezondheidszorg, daarom is het straks gewoon: gezondheidszorg’.

Toekomst

In de toekomst breng je als patiënt je eigen dataset mee naar de dokter. De dokter kan uitlezen hoeveel je hebt geslapen, wat je bloedwaardes gedurende de laatste dagen waren, hoeveel je hebt gelopen, wat je hartslag de afgelopen tijd was, etc. Deze data kan de dokter gebruiken om een eerste diagnose te stellen, maar ook om je betere vragen te stellen en goed te luisteren.

Door deze data te continu te monitoren kun je ook al heel snel verschuivingen opmerken in je gezondheidsstatistieken. Sensoren zitten overal onopgemerkt in apparaten en gebruiksvoorwerpen, zoals je toilet, in de auto, in de spiegel, in je telefoon en in je matras.

Nog verdere toekomstmuziek is dat je smartphone dan al automatisch een afspraak heeft gemaakt met je dokter. Of gaan artsen en medisch specialisten zich in de toekomst abonneren op je patiëntendata [link onderin over innovatie in de zorg met meer van dit soort voorbeelden].


De toekomst van ehealth is veelbelovend. Digitale innovaties zijn nodig om de zorg goedkoper, efficiënter en wellicht zelfs persoonlijker te maken. Waarom houdt deze ontwikkelingen tegen?

Belemmeringen

In 2017 deed het adviesbureau Gupta onderzoek naar de barrières voor het overhevelen van zorg in het ziekenhuis naar de thuissituatie van de patiënt [link onderin]. Een voorbeeld van thuis zorg krijgen, is het monitoren van de hartfunctie met de specialist op afstand. Volgens de onderzoekers zou 46% van alle ziekenhuisbehandeling thuis kunnen plaatsvinden, bijvoorbeeld ook chemotherapie en nierdialyse.

De vier belemmeringen zijn de patiënten, de medisch professionals, betrouwbare data en financiële prikkels. Wat betreft de menselijke kant, de patiënten en professionals, gaat het om een andere cultuur, mentaliteit en werkwijzen om thuis zorg te verlenen. De onderzoekers stellen tevens dat betrouwbare data nodig is (belemmering 3) en dat de indruk leeft dat zorg in huis niet wordt vergoed (belemmering 4).

Probleem

In het najaar van 2017 brachten Nictiz en NIVEL, twee onderzoeksinstituten voor de zorg, een rapport uit over de stand van zaken van ehealth in Nederland [link onderin]. Volgens de onderzoekers ligt het niet aan het aanbod. Het probleem is de vraag: te weinig patiënten gebruiken ehealth toepassingen.

Dit komt volgens de onderzoekers dat de bedrijven die deze digitale toepassingen bedenken en ontwikkelen het niet als middel voor een patiënt zien, maar als een op zichzelf staand doel. Bedrijven denken onvoldoende na over welke problemen hun app, dienst of product, oplost. De directeur van Nictiz, Loes van Gennip, raadt daarom aan om patiënten en artsen al in een vroegtijdig stadium te betrekken bij het ontwikkelproces en hun ervaringen te delen met anderen in de zorg.

Zelfmanagement van patiënt?

Ditzelfde beeld schets Jeanette Pols. Zij is hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en deed onderzoek naar nieuwe technologie zoals hulp op afstand in de gezondheidszorg. ‘In het medische domein wordt technologie vaak geplugd als hulpmiddel voor het zelfmanagement van patiënten’.

In een artikel in De Groene Amsterdammer geeft ze een voorbeeld: ‘Mensen met hartfalen krijgen de opdracht om dagelijks hun gewicht, hartslag en bloeddruk te meten. De metingen worden dagelijks automatisch doorgegeven aan de artsen en verpleegkundigen. De hoop was dat als de waarden afweken mensen iets zouden gaan doen. Maar het was andersom. Mensen deden niets, omdat ze wisten dat professionals de resultaten keken’.

Actieve deelnemers

Een andere belemmering in dergelijke projecten zijn de capaciteiten en motivatie die van de patiënten wordt verwacht. Laura Visser deed vanuit promotieonderzoek naar ehealth [link onderin]. Volgens haar is een belemmering dat er veel initiatief wordt gevraagd van de patiënt. Zo moet deze actief meedraaien in de online gemeenschap.

Maar ook andere effecten kwamen naar boven. Het bijhouden van een online dagboek werd als druk ervaren, patiënten deelden niet alles uit angst om ‘klagerig’ over te komen en verpleegsters gingen formeler communiceren. Laura Visser: ‘Er zijn allerlei zaken waarover je kritisch moet nadenken.’

In februari 2018 sprak ik op de Health Business Week van de Erasmus Universiteit Rotterdam over innovatie in de zorg en ehealth. Een videoregistratie staat onderin.


Naast de belemmeringen is er ook kritiek op het gebruiken van ehealth. 

Kritiek (4x)

Er is ook kritiek op eHealth. De kritiek heeft overigens meer betrekking op hoe eHealth vorm krijgt. Met andere woorden: eHealth als technologie, als ontwikkeling of als innovatie is op zichzelf niet iets slechts.

Het gaat er meer over hoe wij als maatschappij, als patiënten, als artsen en andere betrokkenen er mee omgaan. De kritiek heb ik onderverdeeld in vier punten:

  1. Geld
  2. Kwaliteit
  3. Wie hebben het nodig?
  4. Wat kunnen artsen ermee?

De kritiekpunten heb ik hieronder verder uitgewerkt.

1 Geld

Consultancy bureau McKinsey ziet de toename van slimme sensoren die verbonden zijn met internet als één van de vier belangrijkste trends voor de toekomst van zorg [link onderin].

Het eerste kritiekpunt is daarom: geld. Krijgen we geen ongezonde mechanismes omdat er zoveel geld in te verdienen is?

In de Volkskrant las ik een groot interview met Willem Mestrom, data-expert van Independer. Hij wil graag de medische gegevens van zoveel mogelijk klanten hebben, om op grond daarvan te voorspellen of zij een verhoogd risico lopen op bepaalde ziekten.

Dat kan voor- en nadelen hebben, maar dat is al meer een politieke discussie. Is het terecht dat je meer premie betaald omdat je een verhoogde kans hebt op een bepaalde aandoening?

Maar wat als een onterechte relatie wordt gelegd. In statistiek: er is een correlatie maar geen causaliteit. Bijvoorbeeld dat mannen met blond haar een hogere kans hebben op diabetes. Er zit een verband in, maar het ene veroorzaakt niet het andere. Of andersom.

N.B. dat voorbeeld van mannen met blond haar heb ik verzonnen. Maak je niet druk als je een man bent met blond haar. 

2 Kwaliteit

Het klinkt natuurlijk prachtig. Maar is een virtuele zuster aan het bed hetzelfde als een echt persoon? Niet voor niets leven er veel zorgen bij patiëntengroepen en artsen.

Wordt gemak niet al te makkelijk ingeruild voor kwaliteit? Als ik via Skype een afspraak met mijn dokter heb, dan kan zij niet naar mijn hart luisteren. Of mijn keel voelen. Of op basis van haar ervaring kijken naar mijn lichaamshouding en non-verbale communicatie. Niet alles is elektronisch of digitaal te maken.

Een ander aspect van kwaliteit heeft betrekking op de producten en diensten zelf. Zo was er bijvoorbeeld Theranos. Deze start-up beloofde 100 indicatoren in kaart te kunnen brengen op basis van één druppel. Het bedrijf was een tijdlang een lieveling van durfinvesteerders, met een marktwaarde van 10 miljard euro [link onderin]. Dat is allemaal verdampt, omdat hun beloften niet waar bleken te zijn.

3 Wie hebben het nodig?

Begin 2015 schreef Wired een artikel over de huidige marktontwikkelingen in de markt van wearables en activity trackers. Het stuk is nog steeds relevant. Het probleem? De doelgroep van alle app ontwikkelaars, fitness fabrikanten en technologiebedrijven op deze markt zijn jong, relatief rijk en gezond.

Voor ons (hier reken ik mezelf ook maar even toe), is draagbare technologie leuk en interessant. Uitrekenen hoeveel stappen je zet, hoe goed ik slaap, relaties tussen metingen analyseren. Maar niet iets wat direct levens redt.

Gelukkig zijn er ook publieke en semi-publieke organisaties hiermee bezig. Hoe kun je technologie inzetten om de zorg van armere mensen te verbeteren? Zij zetten daar vooral mobiele telefoons voor in [link onderin].

Overigens zien ze ook heil in de theorie van de ‘bottom of the pyramid‘. Als je een product of dienst ontwikkelt voor deze doelgroep dan is de marge per verkoop wellicht niet hoog, maar de volumes zijn wel gigantisch.

Kortom, het wordt interessant als commerciële leveranciers zich willen gaan richten op de gezondheidszorg. Kunnen en vooral willen ze hun ontwikkelkracht hierop inzetten? Een markt met wellicht minder winstmarge en veel meer regels en regulering?

4 Wat kunnen artsen ermee?

De belofte van quantified self is groot. Door quantified self wordt de gehele gezondheidssector op de kop gezet. Doordat mensen steeds meer data over zichzelf bijhouden, krijgen ze steeds meer inzicht in hun eigen gezondheid.

Sterker nog, de huisarts krijgt straks gewoon een datastroom van mijn verschillende tools en trackers. Zij gaat mij bellen als mijn waardes de verkeerde kant op bewegen.

Is dit een reëel toekomstbeeld? Nee, zo snel gaat het niet. Daar zijn een 2 redenen voor.

  1. Ten eerste, net als het vorige argument, zijn het momenteel vooral de rijkere en gezondere mensen die een activity tracker dragen.
  2. Ten tweede hebben artsen nu al te dealen met een enorme informatiestroom. Nog een datastroom van alle patiënten erbij is ondoenlijk. Daarnaast is het de vraag hoe valide en betrouwbaar de data is die uit de tools komen.

Conclusie

Zoals ik al schreef is de kritiek en de angst voor eHealth deels gegrond. Maar dat neemt niet weg dat de belofte en mogelijkheden enorm groot zijn. Een voordeel is dat de patiënt meer in controle is over zijn gezondheid en herstelproces, dat je veel vaker metingen kan doen en dat je sneller contact kan hebben met een specialist.

Op een meer macroniveau geldt dit ook voor de communicatie tussen medisch specialisten onderling. Specialistische kennis kan beschikbaar komen op plekken waar het eerst niet was. Denk aan een specialist die via robotbesturing een operatie aan de andere kant van de wereld kan uitvoeren.

Sommige experts die ik spreek tijdens congressen en evenementen, verwachten een hele ommezwaai in het bedrijfsmodel van gezondheidszorg. Nu is zorg vooral gericht op genezing, niet op preventie.

Preventie

Nieuwe vormen zijn dat je niet betaalt als je ziek bent, maar dat je betaalt om gezond te blijven. Een voorbeeld uit de Verenigde Staten is HealthiestYou [link onderin]. Daar heb je altijd toegang tot een arts, een prijs- en kwaliteitsvergelijking van medicijnen en kun je snel een specialist in de buurt vinden. In het (Nederlandse) zorgmodel is dit nog lastig: het is veel moeilijker om technologie vergoed te laten krijgen die zorg voorkomt.

Het model van preventie is nu nog interessant voor bedrijven die hun personeel gezond willen houden. Maar straks? Iedereen heeft ooit in zijn of haar leven gezondheidszorg nodig. De markt is gigantisch.

Dit is ook de visie van Ben Kröse, hoogleraar Ambient Intelligence aan de Universiteit van Amsterdam. ‘De zorg, het kostensysteem en de zorgverzekeraar: het is een rigide systeem.’ In een artikel in De Groene Amsterdammer zegt hij dat de crux in dienstverlening zit. Juist dat is waar bedrijven als Amazon, Google en Uber enorm goed zijn. Ben Kröse: ‘Pas als er cowboys komen die voor een service gaan zorgen en daarbij technologie gebruiken, zal er iets veranderen’. Dit ziet hij niet als negatief: ‘We zitten erop te wachten’.


In dit deel staat nog extra informatie, zoals mijn presentatie, een paar video’s en een leeslijst.

Presentatie data in de zorg

Hieronder staat de presentatie van mijn lezing over innovatie, data en ethiek in de zorg.

Mijn presentatie die ik hield bij OIZ

Video eHealth

Tijdens de Singularity University the Netherlands Summit 2017 in Haarlem had ik een interview met Zayna Khayat van de REshape Centre Nijmegen. Zij legt uit waarom digitalisering in de gezondheidszorg een logische ontwikkeling is en welke consequenties dit heeft.

Interview met Zayna Khayat, REshape Centre Radboudumc Nijmegen

In januari 2018 vertelde ik op Conferentie Supermensch van de Fontys Hogeschool in Tilburg over innovatie in de gezondheidszorg, waaronder ehealth.

Bekijk de lezing hieronder.

Lezing over innovatie in de zorg, waaronder ehealth en kunstmatige intelligentie

Meer weten?

Wil je meer weten over ehealth? Neem dan contact met me op als je vragen hebt! Ook als je me wil uitnodigen om een lezing of presentatie te geven bij je bedrijf, op je congres, symposium of bijeenkomst. Zoals bij OIZ, daar sprak ik over ehealth.

Kijk trouwens naar mijn lezingen pagina voor een overzicht van waar en waarover ik heb gesproken.

Leeslijst

Wil je meer weten? Eerder schreef ik deze artikelen:

Zoek je een spreker over ehealth:

Zelf word ik af en toe geïnterviewd over dit onderwerp:

  • Artikel: Zorginnovaties gaan soms sneller dan mensen aankunnen (Volkskrant, juli 2018)

Hier kun je mijn podcast interviews luisteren. Je kan je ook abonneren op de Project Leven Show podcast via iOS of Android.

Aflevering 11 was met Maarten den Braber.

Dit is de transcriptie van het podcast interview. De meest interessante passages heb ik geel gemarkeerd.

Dit zijn externe artikelen die ik heb gebruikt:

Wil je weten welke artikelen en boeken ik lees, welke video’s ik bekijk en welke experts ik spreek (of wil spreken) over dit onderwerp? Bekijk dan mijn Evernote werkdocument. Dit is een ‘levend document’ waarin ik mijn bronnen bijhoud voor lezingen over dit onderwerp en om dit artikel aan te vullen.

Werkdocument Evernote 


Wat is je visie op ehealth? Laat een reactie achter!