Transhumanisme. Wat is het transhumanisme? Wat is de betekenis en de oorsprong hiervan? Wat gebeurt er op dit gebied in Nederland? Wat heeft transhumanisme te maken met technologie, wetenschap en singulariteit?

Wat is de impact hiervan op mij als mens en de mensheid? Wat zijn de gevaren van transhumanisme? Wat is mijn mening hierover?

Wat is transhumanisme?

Wat is transhumanisme? Het is geen ding, maar een filosofie. Transhumanisten (aanhangers van deze stroming) stellen zich op het standpunt dat de evolutie van de mens volmaakt is. Het is tijd voor ons als mens om het heft in eigen hand te nemen. We kunnen en moeten nú technologie gebruiken om de toekomstige evolutie van onze soort bij te sturen.

Dit doel wordt vooral vanuit technologische en wetenschappelijke vooruitgang geredeneerd. Denk aan nanotechnologie, biotechnologie en neurotechnologie. Het vermengen van het menselijk lichaam met elektronica, waarmee we cyborgs worden. Nog een stap verder is de volledige onafhankelijkheid van het biologische lichaam. Volgens een bekende transhumanist, Ray Kurzweil, duurt het niet lang meer voordat we onze gedachten kunnen uploaden naar een machine of het internet [verderop in dit artikel schrijf ik hier meer over].

Samenvatting transhumanisme

Hieronder volgt alvast een opsomming met de belangrijkste punten.

#1 Het transhumanisme is een filosofische beweging met als doel om de biologische grenzen van de mens te doorbreken met wetenschap en technologie. Voorbeelden hiervan zijn het uitbreiden van de fysieke en cognitieve vermogens, alsook het streven naar onsterfelijkheid.

#2 Het transhumanisme valt uiteen in diverse substromingen, die onderling sterk verschillen in hun politieke, levensbeschouwelijke en zelfs religieuze opvattingen.

#3 Aanhangers van het transhumanisme vinden dat het gebruiken van techniek om onszelf te verbeteren, juist is wat ons mens maakt. Tegenstanders zijn met name bang voor machtsmisbruik door bedrijven of overheden en het verlies aan menselijkheid door de overgave aan technologie.

#4 Een aantal van de vormen en methoden lijken nu nog sciencefiction, zoals cryogene suspensie, mind uploading en superintelligentie. Toch zijn er wetenschappers en bedrijven die op al deze domeinen bezig zijn met het doen van onderzoek en innovaties.

#5 De impact van het transhumanisme is naast de vooruitgang in technologie in grote mate afhankelijk van economische, sociale, culturele en politieke factoren. Binnen het huidige kapitalistische model lopen we het risico dat we het lichaam steeds meer gaan zien als product en dat er een biologisch verschil tussen groepen mensen ontstaat.

In de rest van dit artikel komen deze punten terug, met een onderbouwing en andere inzichten.

Posthumanisme

In deze mindmap staan de diverse onderdelen en hoe ze in mijn ogen samenhangen:

Als ik presentaties geef over biohacking, dan neemt transhumanisme daar altijd een prominente rol bij in. Niet als technologische ontwikkeling zoals genetische modificatie, neurotechnologie, biomedische innovaties of kunstmatige intelligentie. Maar als overstijgende filosofie, een meta-ontwikkeling bovenop al die exponentiële technologieën [link onderaan het artikel].

Uitleg transhumanisme

Een samenvatting van dit artikel heb ik opgenomen als audiobestand. Luister de samenvatting hieronder:

Samenvatting en duiding

Video transhumanisme

Welke series, films en fictieboeken raken belangrijke punten als het gaat om transhumanisme? Hierover maakte ik een korte video. Onderin lees je meer over de films, series en boeken die ik behandel in de video, samen met nog een paar andere lees- en kijktips.

Bekijk de video hieronder:

Video Scifi Visie over het transhumanisme

Opbouw artikel

Dit artikel is als volgt opgebouwd.

Hierna volgt een lijst met gerelateerde artikelen, podcasts, video’s en websites.


In dit deel: een aantal presentaties en keynotes over het transhumanisme.

Spreker transhumanisme

Zelf geef ik regelmatig lezingen en presentaties over transhumanisme. Zo gaf ik midden 2019 gaf een lezing over transhumanisme bij de FHICT Business Academy in Eindhoven. Hieronder staat de presentatie.

Presentatie van mijn lezing over transhumanisme

In juni 2019 gaf ik een lezing over transhumanisme bij De Balie in Amsterdam, naar aanleiding van het twintigjarig bestaan van de film The Matrix.

Bekijk mijn keynote:

Keynote over transhumanisme bij De Balie


In dit deel lees je meer over de betekenis, achtergrond en diverse vormen binnen het transhumanisme.

Betekenis transhumanisme

Wat is de definitie van transhumanisme? Er zijn meerdere definities en daarmee meerdere interpretaties van (de betekenis van) de term transhumanisme. Hieronder heb ik er een aantal opgenomen.

#1 Volgens Wikipedia gaat het om het doorbreken van de grenzen die de natuur aan ons mensen heeft gegeven. ‘Transhumanisme is een recente vorm van speculatieve filosofie die probeert om de door de natuur gestelde grenzen van het menselijke bestaan te doorbreken.’

De mens kan zichzelf dus overstijgen. Met behulp van wetenschap en technologie.

#2 In het boek Mensmachine beschrijft Mark O’Connell het als volgt: ‘Volgens transhumanisten kunnen en moeten we ouderdom als doodsoorzaak uitbannen, kunnen en moeten we technologie gebruiken om de mogelijkheden van ons lichaam en onze geest uit te breiden, kunnen en moeten we fuseren met machines, en ons daarmee uiteindelijk herscheppen naar het evenbeeld van onze eigen hogere idealen.’

#3 Verderop in het boek Mensmachine komen nog twee treffende definities aan bod die tonen hoe transhumanisme tegengesteld geïnterpreteerd kan worden:

  • het is een bevrijdingsbeweging die niets minder bepleit dan een totale onafhankelijkheid van de biologie;
  • die ogenschijnlijke bevrijding is niets minder dan een definitieve en complete onderwerping aan technologie.

In de rest van dit artikel zal ik deze definities onderbouwen met ogenschijnlijk extreme visies en methoden die door transhumanisten worden bedacht en geopperd. Zoals verderop duidelijk zal worden, ademt het transhumanisme een nogal intstrumentalistische mentaliteit van de mens uit. Een wereldbeeld waarin intelligentie en gebruikswaarde boven alles staan.

Julian Huxley

Julian Huxley was de eerste die de term transhumanisme introduceerde. Dit was al in 1957. Voor de kenners: hij is de broer van schrijver Aldous Huxley, o.a. bekend van Brave New World.

Prominente transhumanisten tegenwoordig zijn de al eerder genoemde Ray Kurzweil, Aubrey de Grey en Max More. Eind 2015 sprak ik met Max More op een Summit in Helsinki [link onderin].

In 2016 was er in de Verenigde Staten zelfs een presidentskandidaat die openlijk uitkwam voor het feit dat hij een aanhanger is van het transhumanisme. Sterker nog, Zoltan Istvan maakte dit expliciet onderdeel van zijn verkiezingscampagne [link onderin]. In een volgend deel schrijf ik over bekende en minder bekende transhumanisten.

Transhumanist Jeffrey Epstein

Een bekende transhumanist is Jeffrey Epstein. Hij kwam midden 2019 in het nieuws na beschuldigingen van misbruik van minderjarige meisjes. Later bleek dat hij transhumanstische ideeën had.

Samen met presentator Willemijn Veenhoven en Amerika-kenner Victor Vlam ging ik hierover in gesprek in het Radio 1 programma De Nieuws B.V.

Bekijk de video hieronder:

Later werd ik ook gevraagd om dit toe te lichten bij EditieNL (RTL4).

Bekijk de video hieronder:

Brief aan moeder natuur

Een van de bekendste uitingen van transhumanisten is de zogenaamde ‘brief aan moeder natuur’. Deze brief is in 1999 opgesteld door de eerder genoemde Max More [link onderin]. In de brief oppert More namens de gehele mensheid een aantal verbeteringen aan de menselijke constitutie.

  • We hoeven niet langer de tirannie van ouderdom en dood aanvaarden, maar met biotechnologie ervoor zorgen dat we permanent vitaal blijven en worden verlost van onze uiterste houdbaarheidsdatum;
  • We zouden ons waarnemingsvermogen en cognitieve functies uitbreiden door onze zintuigen en neurale vaardigheden met technologische hulpmiddelen te verbeteren;
  • We moeten streven naar volledige vrijheid in de keuze van onze lichaamsvorm en -functies, zodat de subtiliteit en omvang van onze fysieke en intellectuele vermogens die van alle mensen voor ons verre zouden overtreffen;
  • We zouden niet langer bereid zijn onze fysieke, intellectuele en emotionele vaardigheden te beknotten door opgesloten te blijven in een op koolstof gebaseerde levensvorm.

Hoewel deze brief een daadkrachtige uiteenzetting is van het transhumanistische gedachtegoed, valt de beweging uiteen in allerlei substromingen en groeperingen.

Vormen transhumanisme

Het transhumanisme is, net als het Christelijk geloof, niet vastomlijnd. Het transhumanisme valt uiteen in verschillende kampen. Je hebt namelijk weer verschillende groepen die gerelateerd zijn aan geloof, politiek of ideologie. Een paar voorbeelden zijn het Christelijk transhumanisme, het Transhumanistisch socialisme en het Hedonistisch imperatief.

Je kunt dan ook moeilijk spreken van ‘het transhumanisme’, al hebben alle stromingen wel een aantal dingen gemeen. Het gaat om zowel het woord ‘humanisme’ als ‘trans’. Humanisme staat voor respect voor rede en wetenschap. Trans staat voor het erkennen van en anticiperen op radicale technologische ontwikkelingen.

Overzicht transhumanisme (10x)

In een artikel op de website van het Institute for Ethics and Emerging Technologies schreef Hank Pellissier een uitvoerig overzicht van diverse vormen die onder het transhumanisme vallen [link onderin].

Naast een korte beschrijving heb ik de benamingen naar het Nederlands vertaald. Tussen haakjes staan bekende transhumanisten die deze stroming representeren.

  • Extropianisme. Een sterke nadruk op rationaliteit en optimisme over de toekomst van de mens (Nathasha Vita-More);
  • Singularitarianisme. Het plotseling ontstaan van superintelligentie (Ray Kurzweil);
  • Hedonistisch imperatief. Het doel is om het lijden van de mens uit te bannen (David Pearce);
  • Democratisch transhumanisme. Nadruk op sociale processen en democratische besluitvorming (James Hughes);
  • Libetaristisch transhumanisme. In tegenstelling tot de vorige stroming, is het libertarisme gericht op het individu en zo min mogelijk bemoeienis van de overheid (Peter Thiel);
  • Survivalistisch transhumanisme. Focus ligt op levensverlenging (Zoltan Istvan);
  • Religieus transhumanisme. Het gedachtegoed van het transhumanisme ligt in lijn met religieuze ideeën zoals bij de Mormonen (Lincoln Cannon) en het Boeddhisme (Mike LaTorra). Soms wordt Terasem (Bina Rothblatt en Bruce Duncan) ook aan deze substroming gelinkt;
  • Kosmopolitisch transhumanisme. Lijkt op het posthumanisme met de nadruk op empathie, compassie en het grotere goed van de mensheid (Steve Umbrello);
  • Kosmisme. Houding van groei, geluk en een beperktere rol voor wetenschap (Giulio Prisco);
  • Anarchistisch transhumanisme. Door het verbinden van menselijke cognitie zijn geen bedrijven, landen of andere instituten meer nodig.

Zoals je wellicht kan afleiden aan dit overzicht, worden de substromingen van het transhumanisme vooral gevoed door politieke, morele, religieuze en levensbeschouwelijke visies op de wereld.

Voor BNR en het Financieel Dagblad maakte ik samen met professor Peter-Paul Verbeek en onder leiding van journalist Robin Rotman een tiendelige serie over de toekomst van de mens [link onderin]. Daarin bespraken we veel van de ideeën uit het transhumanisme.

https://www.instagram.com/p/BjaSQ9Jnfta/?utm_source=ig_web_copy_link

Posthumanisme betekenis

Als ik mezelf in een hokje zou moeten plaatsen, zou dat die van een gematigde transhumanist zijn. Binnen het bovenstaande overzicht zou dat het meeste passen bij de democratische en kosmopolitische stroming.

Zelf ben ik ook gecharmeerd van het posthumanisme, een stroming die lijkt op het kosmopolitisch transhumanisme uit het overzicht van Pellissier. Volgens posthumanisten is de mens niet het middelpunt van alles. De mens is een onderdeel van een complex en alomvattend systeem dat zowel uit mensen, dieren en planten bestaat, maar ook uit materiële werelden (fossiele brandstoffen, drinkwater) en niet-menselijk leven (bits en bytes).

Het posthumanisme verwerpt het humanisme niet volledig. Het posthumanisme probeert te waken voor de blinde vlekken van het humanisme. De mens is niet het absolute middelpunt in de wereld en de kosmos.

Mens als god

In Homo Deus beschrijft Yuval Noah Harari hoe de mens zich gaat upgraden tot de status van een god. Stel je namelijk voor dat we erin slagen om de grote problematiek zoals hongersnood, ziekte en oorlog te overwinnen, dan rest alleen nog maar de vraag hoe verveling tegen te gaan. We hebben dan immers geen uitdagingen meer. Welke onderwerpen kunnen we dan nog aanpakken?

De mens wil zich upgraden tot de status van God.

Yuval Noah Harari (auteur)

Zeker nu we steeds meer weten en kunnen op domeinen zoals informatica, kunstmatige intelligentie en biotechnologie. Harari identificeert in zijn boek twee terreinen die het brandpunt van de nieuwe ontwikkelingen zullen vormen:

  • het zoeken naar geluk;
  • het bereiken van onsterfelijkheid.

Deze doelen zijn in lijn met het gedachtegoed van transhumanisten. Door het loslaten van biologische grenzen en het vermengen van technologie zijn we als mensheid in staat om deze doelen te bereiken: gelukkiger dan ooit en onsterfelijk. Wij als mens hebben steeds meer goddelijke capaciteiten.

Dat lijkt nu nog gek. Maar Gawie Keyser schrijft (terecht) in een artikel in De Groene Amsterdammer: ‘Net zoals de oude Egyptenaren zich geen tijd zonder de farao’s konden voorstellen, of zoals de mensen in de Middeleeuwen zouden hebben gelachen over het idee dat God niet bestaat, zo weten we straks niet beter dan: de mens is goddelijk.’

Kortom, iets dat nu nog onwerkelijk lijkt kan met het voortschrijden van de tijd heel normaal worden.

In dit film Vanilla Sky gaat het onder meer over cryogene suspensie. Bij het deel films heb ik opgeschreven hoe ideeën uit het transhumanisme terugkomen in series, boeken en speelfilms.


In dit deel beschrijf ik de bekendste en meest vooraanstaande personen binnen het transhumanisme.

Bekende transhumanisten

Dit zijn momenteel de belangrijkste mensen binnen de beweging:

  • Max More
  • Natasha Vita-More
  • Ray Kurzweil
  • Nick Bostrom
  • Zoltan Istvan
  • Anders Sandberg
  • Dimitri Itskov
  • Ben Goertzel

Van ieder van deze prominente figuren heb ik een korte beschrijving opgenomen.

Max More

Max More is de directeur van Alcor (een instelling voor cryogene preservatie, een methode die valt onder transhumanisme waar ik verderop meer over schrijf). Hij is geboren in Ierland, opgegroeid in Bristol (Engeland), heeft gestudeerd in Oxford (Engeland) en zijn promotieonderzoek gedaan aan de University of South Carolina (Verenigde Staten). In zijn proefschrift onderzocht hij wat de dood precies inhoudt en de continuïteit van het zelf door de tijd heen.

Tijdens zijn studietijd heeft hij zijn achternaam veranderd van O’Connor naar More. In een interview met magazine Wired geeft hij aan dat de nieuwe achternaam ‘echt de essentie van mijn streven weergeeft: altijd jezelf verbeteren, nooit stilstaan. Ik zou overal beter in worden, ik zou slimmer, fitter en gezonder worden.’ De nieuwe achternaam zou hem eraan moeten herinneren om vooruit te blijven gaan.

Max More

Natasha Vita-More

Natasha Vita-More is de vrouw van Max More. Zij is momenteel de voorzitter van Humanity Plus. Humanity Plus is een overkoepelend instituut dat zich inzet voor het verspreiden van het transhumanisme [link onderin]. Ze is initiatiefnemer van het Primo Posthuman-project, waar ik verderop meer over schrijf.

In 1981 heeft ze een buitenbaarmoederlijke zwangerschap gehad die tot een miskraam leidde. In het ziekenhuis bleek dat het maar een paar minuten had gescheeld of ze was dood geweest. In Mensmachine staat een passage over dat ze tijdens haar miskraam realiseerde dat “het menselijk lichaam een fragiel en verraderlijk mechanisme is dat bloedend en gedoemd is te sterven.” Dit was een bepalend moment in haar leven dat haar interesse in het transhumanisme aanwakkerde.

Natasha Vita-More

Ray Kurzweil

Ray Kurzweil is hoofdingenieur bij Google. In 1999 ontving hij van president Bill Clinton de National Medal of Technology and Innovation, de hoogste onderscheiding voor experts in technologie in de Verenigde Staten. Hij is auteur van diverse boeken over de technologische toekomst, waaronder The Singularity is near, en schrijft artikelen op zijn blog Kurzweil.ai [link onderin].

Hij is een veelgevraagd spreker over nieuwe technologie en transhumanisme. Hij doet veel onderzoek naar de emulatie van het menselijk brein in een computer, waarover later meer. De documentaire Transcendent Man gaat over zijn leven en de ideeën die hij nastreeft [link onderin]. Hij verwacht dat we als mens in het jaar 2040 voor altijd jong kunnen blijven met genetische modificatie, nanorobots en andere methoden [link onderin].

Ray Kurzweil

Nick Bostrom

De Zweedse filosoof Nick Bostrom behoorde tot de meest prominente leden van de transhumanistische beweging. Zo was hij oprichter van de World Transhumanist Association, een vereniging die ondertussen is opgegaan in Humanity Plus. Momenteel is Bostrom directeur van het Future of Humanity Institute, een instituut verbonden aan de Universiteit van Oxford in Engeland [link onderin].

Bij het transhumanisme wordt technologie zo de hemel in geprezen.

Nick Bostrom (Universiteit van Oxford)

Tegenwoordig associeert hij zich nauwelijks met het transhumanisme en richt hij zich vooral op de ontwikkeling en risico’s van kunstmatige intelligentie. In Mensmachine vertelt hij Mark O’Connell: ‘Ik geloof zonder meer in het algemene principe van de bevordering van de menselijke vermogens. Maar met de beweging zelf heb ik niet zoveel meer op. Bij het transhumanisme wordt technologie zo de hemel in geprezen.’

Met name de overgave aan technologie lijkt hem tegen te staan. In zijn boek Superintelligentie en in zijn werk in Oxford pleit hij voor maatregelen om te voorkomen dat technologie ons de verkeerde kant op stuurt als mensheid.

Nick Bostrom

Zoltan Istvan

De Amerikaan Zoltan Istvan deed in 2016 namens de Transhumanist Party mee aan de presidentsverkiezingen in de Verenigde Staten [link onderin]. Hierdoor werd hij al snel door de media gezien als de leider van de transhumanistische beweging. Hij gelooft dat in de komende decennia het transhumanistische gedachtengoed mainstream zal worden.

Eerder reisde hij voor zijn werk voor National Geographic Magazine de wereld over als journalist en fotograaf. Hij schreef het boek The Transhumanist Wager dat losjes op zijn eigen achtergrond is gebaseerd [link onderin].

Zoltan Istvan

Anders Sandberg

De Zweed Anders Sandberg is schrijver, onderzoeker en een overtuigd transhumanist [link onderin]. Hij heeft een promotieonderzoek gedaan naar het het digitaal simuleren van het brein aan de Universiteit van Stockholm, Zweden.

Momenteel is hij verbonden aan het Future of Humanity Institute van de Universiteit van Oxford in Engeland. Hij doet onderzoek naar radicale methoden om de cognitie te verbeteren, neuro-ethiek, mind uploading en het leven van de mensheid in de ruimte.

Anders Sandberg

Dimitri Itskov

Dimitri Itskov is een Russische technologie miljonair en oprichter van het 2045 initiatief, ook wel project Avatar genoemd. Het 2045 initiatief is een organisatie die zicht tot doel heeft gesteld ‘technologie te creëren waardoor iemands persoonlijkheid kan worden overzet op een geavanceerder, niet-biologische drager, en het leven zodanig kan worden verlengd dat onsterfelijkheid mogelijk wordt’.

Tot aan 2045, dat ook wel fase D wordt genoemd, heeft het initiatief in haar manifest een aantal andere tussendoelen gesteld. Zo moet in 2020 voor het eerst een menselijk brein getransplanteerd worden in een kunstmatig lichaam.

Een overzicht van de fasering en doelen staat in de onderstaande figuur:

Fasering en doelen van 2045 initiatief

Ben Goertzel

De Braziliaan Ben Goertzel is de oprichter van CEO van Singularity.NET [link onderin]. Het doel van het bedrijf is om met blockchain-technologie een gedecentraliseerd netwerk van superintelligentie te realiseren. Zijn promotieonderzoek in wiskunde rondde hij af aan Temple University, Verenigde Staten.

Naast zijn rol bij Singularity.NET is hij ook directeur wetenschap bij Hanson Robotics, het robotbedrijf dat onder meer betrokken is bij Bina48 (waarover later meer) en Sophia (zij kreeg als eerste robot het staatsburgerschap, in Saudie-Arabië) [link onderin].

Ben Goertzel

Overige transhumanisten

Naast diegenen die hier boven zijn genoemd, zijn er nog andere toonaangevende denkers, leiders en kunstenaars. Sommige daarvan heb ik genoemd bij het overzicht van de stromingen binnen het transhumanisme, over andere lees je later in dit artikel meer.

  • Tim Cannon is de oprichter van Grindhouse Wetware. Hij is een voorloper in de Grinder beweging, waar onder andere Stelarc en Lepth Anonym ook onderdeel van uit maken. In het deel over cyborgs kun je hier meer over lezen.
  • Aubrey de Grey is een Britse gerontoloog en directeur van de non-profitorganisatie Strategies for Engineered Negligible Senescence (SENS). Hij richt zich op medische en biologische methoden voor levensverlenging [in mijn artikelen over langer leven en anti-aging lees je meer over hem].
  • Giulio Prisco is een Italiaanse futurist en auteur. Aanhanger van het kosmisme.
  • Steve Umbrello is operationeel directeur van het Institute for Ethics and Emerging Technologies (IEET). Hij benadrukt het kosmopolitisch transhumanisme.
  • Lincoln Cannon is filosoof en een vooraanstaand lid van een deel van de Mormoonse kerk dat de ideeën van het transhumanisme in lijn ziet met het geloof.
  • Mike LaTorra pleit voor de integratie van het Boeddhisme met het transhumanisme. Hij wijst nadrukkelijk naar de theravada, een oude traditie waarin naar voren komt dat het lichaam overstegen moet worden.
  • Bina Rothblatt en Bruce Duncan zijn prominente figuren binnen de Terasem Movement Foundation. Deze beweging onderzoekt de mogelijkheden van mind uploading [later meer hierover].
  • David Pearce is een prominent figuur binnen de gehele transhumanistische beweging, maar bovenal bekend vanwege het hedonistisch perspectief.
  • James Hughes is directeur van het Institute for Ethics and Emerging Technologies (IEET). Hij pleit voor het democratisch transhumanisme. Dit zette hij uiteen in zijn boek Citizen Cyborg [link onderin].
  • Peter Thiel is een Amerikaanse durfinvesteerder en was met onder andere Elon Musk een van de oprichters van het bedrijf Paypal. Hij is het toonbeeld van het libertarische transhumanisme.
  • De Amerikaan Gennady Stolyarov II leidt twee politieke transhumanistische bewegingen in de Verenigde Staten. Hij is auteur van het kinderboek Death is wrong [link onderin].
  • De Amerikaan Newton Lee is een computerwetenschapper en samensteller van het Transhumanist Handbook [link onderin].
  • De Spaanse José Cordeiro is één van de weinige uitgesproken Europese leiders in de transhumanistische beweging [link onderin].

Zoals gezegd komen sommige van deze personages verderop in dit artikel uitgebreider aan bod.

Transhumanisme Nederland

In Nederland zijn er mensen die zich bezig houden met transhumanisme. Transcedo is een heuse vereniging voor transhumanisten [link onderin]. Deze vereniging is echter niet zo actief meer. Het laatste artikel op de website was uit 2013 en sinds begin 2019 lijkt de website offline te zijn.

Binnen die groep heeft ook al een afsplitsing plaatsgevonden van mensen die interesse hebben in cryonics. Zij hebben zich verzameld in de Dutch Cryonics Organisation [link onderin]. Voor 50 euro per jaar kun je aspirant-lid worden.

In België is Heales actief. Deze vereniging richt zich meer op het tegen gaan van veroudering en levensverlenging [link onderin]. Je kan lid worden voor 25 euro per jaar. Zelf ben ik ook lid van deze vereniging en heb ik hun conferenties in Brussel van 2016, 2017 en 2018 bezocht.

Transhumanisme aanhangers

Wat voor mensen zijn aanhangers van deze beweging? In zijn boek Mensmachine verdiept schrijver Mark zich in de transhumanisten zelf [link onderin]. Zijn perspectief komt overeen met het beeld dat ik heb als bijeenkomsten en congressen over dit thema bezoek.

De meeste bezoekers zijn man, Noord-Europees of Amerikaans. Wat me verder opvalt is het denkniveau van de deelnemers. De meesten zijn werkzaam in de wetenschap, bijvoorbeeld in biotechnologie, medische biologie of economie. Je kan het ook afleiden aan de lijst met bekende aanhangers van transhumanistische bewegingen. Vaak zijn ze ook stellig atheïst, dit is de afwezigheid van geloof in één of meerdere goden.

De rode lijn in de gesprekken die O’Connell voert is het beeld dat transhumanisten hebben van het menselijk lichaam: het menselijk lichaam is inefficiënt, het is traag en sterfelijk. Om dit te illustreren tijdens lezingen, noem ik het vaak een beetje aangezet een ‘klomp vlees’ of ‘zak water’. Aanhangers van het transhumanisme willen hun (vaak) wetenschappelijke rationaliteit en vooruitgang toepassen op hun eigen lichaam.

Sommige transhumanisten willen virtueel (verder) leven zoals in de film Avatar.


In dit deel lees je over argumenten die pleiten voor deze ontwikkeling. Wordt de mens goddelijk?

Voor- en tegenstanders

Voordat ik schrijf over de argumenten van voor- en tegenstanders, wil ik nog een ander punt naar voren brengen. In een artikel op de Correspondent schrijft Lynn Berger dat de voor- en tegenstanders van deze ontwikkeling niet fundamenteel anders zijn dan die van elke andere technologie. ‘Het is een soort lachspiegel die onze diepste angsten en grootste verlangens uitvergroot en vervormt, maar niet fundamenteel verandert.’

Het is een soort lachspiegel die onze diepste angsten en grootste verlangens uitvergroot en vervormt.

Lynn Berger (journalist)

In een eerder artikel over de toekomst van de mens, kwam ik uit bij het onderscheid tussen denkers uit de Verlichting en de reactie hierop van conservatieve denkers uit de 18e eeuw. Dit is het verschil tussen progressie en behoud, tussen verandering en conventionaliteit.

Om terug te komen op de uitspraak van Berger; het verlangen van de voorstanders is het eeuwige leven en het vergroten van de menselijkheid. De angst van tegenstanders is dat we de menselijke aard uitwissen en onszelf te gronde richten.

Het is, denk ik, goed om dit fundamentele verschil in politiek en levensbeschouwing in je achterhoofd te houden.

Argumenten transhumanisme

Anders Sandberg vertelt in een interview met de NRC dat het een mensenrecht zou moeten zijn om het lichaam of brein technologisch te verbeteren [link onderin]. Hij vindt dat transhumanisme een volgende logische stap in de evolutie van ons als mens is.

Mensen verbeteren zich al veel langer op allerlei kunstmatige manieren, zoals door het dragen van kleding of een bril, door naar school te gaan en door vaccinaties. Het nemen van een aspirine is al het interveniëren om je leven beter te maken en lanter te leven.

Met de smartphone besteden we een deel van ons brein al uit aan computers.

Anders Sandberg (transhumanist)

Sandberg vult aan: ‘Of met de smartphone, waarbij we eigenlijk al een deel van ons brein uitbesteden aan computers.’ Sandberg pleit dan ook voor het ‘recht op morfologische vrijheid’. In het deel over mind uploading komt dit nog sterker aan het licht, maar het is de vrijheid om als mens zelf je verschijningsvorm te bepalen.

Verbetering als plicht

In hetzelfde artikel als Sandberg komt ook Natasha Vita-Mora aan het woord. Zij vindt dat het de plicht van ons als mens is om onszelf te overstijgen. ‘De mens heeft altijd problemen aangepakt en nieuwe gebieden verkend. Ik zie niet in hoe het níét gaat gebeuren dat mensen zichzelf verbeteren: we zijn als soort te innovatief, te competitief, te ondernemend om zomaar ten onder te gaan.’

Deze argumenten, dat verbetering de kern is van de menselijke aard en dat we het altijd al hebben gedaan, kom ik veel tegen binnen het transhumanisme. Zo ook in een interview met Zoltan Istvan [link onderin]. Hij is van mening dat bijna iedereen wel voor betere gezondheidszorg, betere wetenschap en betere technologie is.

Het wordt anders wanneer het gaat om het inbrengen van technologie in het lichaam. Voor Istvan kan het niet gek genoeg zijn. ‘Een derde arm door genetische modificatie, voor eeuwig leven door allerlei technologieën of de aarde verlaten, dat is toch allemaal fantastisch?’

Voordelen samenleving

Hoewel het transhumanisme een narcistisch trekje lijkt te hebben, zijn Sandberg en Vita-More ervan overtuigd dat de voordelen uitstijgen boven die van een individu.

  • Met meer slimme en gezonde mensen innoveert de samenleving sneller;
  • Als mensen langer leven, zijn zij zich meer bewust van hun impact op de planeet;
  • Als slimme mensen langer leven, kunnen we beter nadenken over grote vraagstukken zoals klimaatverandering.

Dit is ook in lijn met een argument dat ik naar voren bracht in een interview met professor Maartje Schermer [link onderin]. Dat argument loopt langs de volgende lijn:

  • Om de klimaatcrisis op te lossen hebben we een vergevorderde vorm van kunstmatige intelligentie nodig.
  • Om een technologie als kunstmatige intelligentie verder te brengen, hebben we wellicht betere menselijke intelligentie nodig.
  • Om dat te bereiken zullen we wellicht moedwillig genetische modificatie bij mensen moeten toepassen.

Door het vergroten van menselijke intelligentie en de mogelijkheid om hier langer over na te denken door een verlenging van de levensduur, kunnen we wellicht grote wereldproblematiek aanpakken.

Tijdens keynotes maak ik daarom wel eens de opmerking dat het fijn zou zijn als Albert Einstein of Stephen Hawking nu nog zou leven. Deze redenering kent uiteraard ook een keerzijde: wat als tirannen en dictators dezelfde mogelijkheden hebben?

Nietzsche verkeerd begrepen

De Duitse filosoof Nietzsche schreef in Aldus sprak Zarahoestra al in 1883 over de zogenaamde ‘Übermensch’. Het lijkt of hij hierop al doelt op een (fysiek) verbeterde mens, maar dat is niet waar. Dit komt omdat de Duitse nationaalsocialisten het aan het begin van de twintigste eeuw koppelden aan ras. Ze hadden de term moedwillig geclaimd, de betekenis verdraaid en zelfs een nieuw woord geïntroduceerd: de ‘Untermensch’.

Dat was nooit wat Nietzsche ermee had bedoeld, laat staan de uitwerking ervan door de Nazi’s met de vervolging van Joden. Nietzsche doelde met de term op een mens die zich losmaakt van het systeem, die voor zichzelf denkt en zich distantieert van het kuddegedrag.

Voor de context: hij schreef dit juist in een tijd na de Verlichting en (wetenschappelijke) vooruitgang waarin het geloof in religies aan het wankelen was. Hier komt ook zijn andere beroemde uitspraak ‘God is dood’ vandaan.

Übermensch

Nietzsche realiseerde zich namelijk dat het aan het individu is om het doel en de strekking van het eigen bestaan te geven. De gewone mens was daartoe niet in staat, de ‘Übermensch’ wel. Hoewel Stefan Lorenz Sorgner in een essay uit 2009 een grote overlap signaleerde tussen de ideeën van Nietzsche en het transhumanisme, denk ik dat de filosoof sceptisch zou zijn over het gedachtegoed.

Ik vermoed dat Nietzsche meende dat technologische en fysieke verbetering zou leiden tot een culturele en psychologische vooruitgang van de mens.

In de film The Matrix vind ik het concept van het downloaden van vaardigheden gaaf uitgewerkt.


In dit deel schrijf ik over kritiek op transhumanisme.

Kritiek transhumanisme

De meestvoorkomende kritiek op het transhumanisme heb ik onderverdeeld in de volgende categorieën:

  1. Hacken
  2. Ongelijkheid
  3. Macht (en complotdenken)
  4. Eugenetica
  5. Kapitalisme
  6. Bedrijfsleven
  7. Menselijkheid

De kritiekpunten heb ik hieronder verder uitgewerkt.

1 Hacken

Hoe meer we als mens afhankelijk zijn van technologie, hoe groter de nadelige gevolgen zijn als technologie wordt gehackt. Dat is ook één van de belangrijkste uitdagingen die auteur Don Simborg formuleert in een interview [link onderin]. Een hedendaags voorbeeld is van de voormalig vice-president van de Verenigde Staten, Dick Cheney.

Hij liet de bluetoothverbinding van zijn pacemaker uitzetten omdat hij bang was dat het apparaat anders gehackt kon worden. Eerder had de beroemde hacker Barnaby Jack aangetoond dat het hacken van pacemakers mogelijk was [link onderin].

2 Ongelijkheid

Het argument dat het meeste wordt aangehaald tegen transhumanisme, is de angst voor een groeiende ongelijkheid. Blay Whitby van de Universiteit van Sussex (Engeland) wijst op het verleden in een interview met The Guardian. ‘De geschiedenis is gevuld met de nare gevolgen waarbij een groep zich superieur voelde ten opzichte van een andere groep.’

De geschiedenis is gevuld met de nare gevolgen waarbij een groep zich superieur voelde ten opzichte van een andere groep.

Blay Whitby (Universiteit van Sussex)

In het geval van de verbeterde mensen zijn die daadwerkelijk biologisch superieur ten opzichte van natuurlijke mensen, een punt dat Harari ook maakt in zijn boek 21 Lessen voor de 21e Eeuw [link onderin].

Analogie met smartphone

Transhumanisten verzetten zich vaak tegen dit idee door naar de beschikbaarheid van andere technologieën te wijzen. Zo waren auto’s en smartphones in het begin heel kostbaar, maar werden ze steeds betaalbaarder en breder beschikbaar.

In het eerder genoemde interview met de NRC erkent Anders Sandberg dat de ongelijkheid van toegang per technologie kan verschillen. Een zeer geavanceerde brain-computer interface moet wellicht geconfigureerd worden op één individu waardoor het extreem duur blijft.

Maar dat is volgens hem geen reden om niets te doen. ‘Je stopt ook niet met de innovatie van auto’s, omdat niet iedereen ze direct kan betalen.’

3 Macht (en complotdenken)

Welke rol speelt macht in de ontwikkeling en uitwerking van de transhumanistische ideeën? In 2016 woonde ik een lezing bij van filosoof en antropoloog Marcel Messing bij Studium Generale van de TU Delft [link onderin].

Af en toe vloog hij wat mij betreft uit de bocht. Zo betoogde hij dat grote bedrijven en instellingen zoals de CIA, Monsanto en de Bilderberg conferentie veel geld investeren in de wetenschap, de technologie en het gedachtengoed van het transhumanisme. Hun agenda is volgens hem namelijk het vergroten van hun macht en het onderdrukken van de mensheid.

Nog een stap verder ging hij toen hij vertelde hij dat Hollywood films over dit thema (zoals Avatar, I Am Legend of The Matrix) ons hersenspoelen en ons voorbereiden op deze machinale toekomst. Hoewel ik deze ideeën van Messing fascinerend en vermakelijk vindt, hangen ze naar mijn mening teveel naar samenzweringstheorieën en complotdenken.

4 Eugenetica

Een terecht aandachtspunt dat Messing noemde tijdens zijn lezing is het concept van eugenetica [link onderin]. Dit is de destructieve toepassing van transhumanistische ideeën door natiestaten of andere machtige groeperingen.

Eugenetica is het verminderen van de menselijke factor in de mensheid. Het is een wetenschappelijke studie naar het verbeteren van een ras. Het concept gaat uit van het idee dat er superieure en inferieure rassen in de menselijke bevolking zijn. In Nazi-Duitsland werd dit idee tot uitvoer gebracht met de deportatie van Joden, homoseksuelen en andere, in de ogen van de Nazi’s, afwijkende mensen.

De link met het transhumanisme is dat de staat bepaald op welke wijze mensen verbeterd kunnen worden, om zo vanaf boven eugenetica op te leggen.

5 Kapitalisme

Ons huidige economische systeem drijft op kapitalisme. In mijn Bachelor Bedrijfskunde heb ik enkele vakken Economie gehad, maar ik ben bij lange na geen econoom. Voor economen ga ik waarschijnlijk te kort door de bocht, maar: een kenmerk van het kapitalisme is de nadruk op (economische) groei. In de afgelopen decennia is die groei in belangrijke mate bereikt door het gebruik van machines, in de vorm van industrialisering of digitalisering.

Het transhumanisme lijkt soms het laatste bastion dat nog niet (of in ieder geval redelijk minimaal) is geraakt door het kapitalisme: het lichaam en het leven. Het is een politieke, ethische, filosofische en menselijke vraag in welke mate we dit willen toestaan. Nu word je geboren met bepaalde eigenschappen en een lichaam dat je eigendom is. Wat als je moet betalen voor het vervangen van onderdelen van je lichaam? Of als je intelligentie en bewustzijn zich bevinden in een computer, op het internet of in een robot?

De link tussen het kapitalisme en het transhumanisme wordt vooral gevoed door het volgen van geldstromen. Technologiebedrijven in Silicon Valley (Californië, Verenigde Staten) ontwikkelen technologieën om menselijke vermogens uit te breiden, investeren hierin en bekrachtigen actief het gedachtengoed in interviews. Zo is Ray Kurzweil in dienst bij Alphabet (het moederbedrijf van Google) en is Peter Thiel een grote durfinvesteerder in technologiebedrijven in de regio.

6 Bedrijfsleven

Een ander aspect binnen het kapitalisme is de macht van het bedrijfsleven. Zo is rondom internettechnologie is een enorme monopolie ontstaan met bedrijven zoals Apple, Google, Amazon en Facebook.

Deze bedrijven (of hun opvolgers), die technologieën aanbieden die ingrijpen op de mens, hebben vaak andere doelstellingen dan het menselijk welbevinden. Zij worden gedreven door winstmaximalisatie en het belang van aandeelhouders. Hoe groot is het gevaar als deze bedrijven deze technieken exclusief beheren? Libby Emmons wijst in een column erop dat de schijnbare bevrijding van de beperkingen van de menselijke biologie juist kan leiden tot onderdrukking van bedrijven en verlies van autonomie [link onderin].

Casus: hersenchip

Anders Sandberg geeft toe dat het een belangrijke vraag is waar nog veel meer onderzoek naar gedaan moet worden. In keynotes haal ik vaak de (nog fictieve) hersenchip aan waarmee je verbonden kan zijn met het internet. Ben je bereid dit in je hersenen aan te brengen, waardoor je intelligentie extreem verhoogd wordt maar anderzijds de chip eigendom is van een bedrijf.

Dit gesprek voerde ik onder meer met Esther Keymolen van de Universiteit van Tilburg in een interview [link onderin]. Zij doet onderzoek naar het vertrouwen van gebruikers in technologiebedrijven. Hoewel zij het een fascinerend idee vindt, zou ze het op basis van het huidige gedrag van technologiebedrijven zelf niet doen.

7 Menselijkheid

Misschien wel de belangrijkste vraag is wat het transhumanisme betekent voor onze menselijkheid. Is juist de beperking van onze mogelijkheden, zoals de tijd op aarde, wat ons mens maakt?

In zijn boek Alles is F*cked stelt Mark Manson dat schaarste en grenzen juist bepalen wat waarde heeft [link onderin]. ‘De begrenzing van onze levensjaren maakt dat we ambities, verlangens en tijdskaders hebben die ons in beweging brengen en gelukkige momenten laten ervaren.’

De begrenzing van onze levensjaren maakt dat we ambities, verlangens en tijdskaders hebben die ons in beweging brengen en gelukkige momenten laten ervaren.

Mark Manson (auteur)

Als alles wat transhumanisten nu willen daadwerkelijk uitkomt? Dan is alles wat de toekomstige mens wil direct, onbeperkt en eeuwig beschikbaar. De kans is heel groot dat het leidt tot een existentiële leegte. Je hoeft immers geen prioriteiten meer te stellen. Alles is even waardeloos en tegelijkertijd waardevol. Zijn we daar als mens wel psychologisch toe in staat?

Ziel

In de eerder aangehaalde lezing van Messing vond ik dit zijn sterkste argument. Hij refereerde aan ideeën zoals de ziel, zingeving, gevoel, vrije wil, mededogen, vergiffenis en bewustzijn. Marcel Messing: ‘Dat maakt ons mens. Dat onderscheidt ons van een robot. Hoe slim we ook onze hersenen in kaart kunnen brengen, het zijn van een mens kunnen we niet kwantificeren, vangen of een etiket op plakken.’

Messing heeft een punt. Momenteel kunnen we dit soort menselijke aspecten niet altijd goed fysiologisch lokaliseren en meten in chemische, hormonale en energetische processen.

Maar ik vind het jammer dat Messing zich zo richt op de beperkingen van technologische vooruitgang. Ik ben van mening dat het gebruiken van techniek ons juist mens maakt, net als onze nieuwgierigheid, experimenteerdrang en het nemen van risico’s.

Het lijkt me zinvol om de menselijke maat als uitgangspunt te nemen om technieken op te beoordelen, maar dat is volgens mij geen argument om vooruitgang tegen te houden. Wellicht kunnen verbeterde mensen meer voelen, hebben ze een accurater gevoel, hebben ze meer toegang tot hun emoties, hebben ze een groter gevoel van zingeving en een onderling verbonden bewustzijn.

Weerwoord

In Mensmachine wordt Max More geconfronteerd met een aantal kritiekpunten. Zijn reactie vond ik aardig om hierbij op te nemen. ‘Mensen vertonen allerlei instinctieve reacties, die gebaseerd zijn op al die mythes die ons bang maken voor het overschrijden van onze grenzen. Je kent ze wel: de toren van Babel, of Prometheus die het vuur van de goden steelt. Maar mensen zullen dingen die er nog niet zijn altijd angstaanjagend vinden. Zodra ze eenmaal werkelijkheid zijn geworden, accepteren ze die dingen.’

Mensen zullen dingen die er nog niet zijn altijd angstaanjagend vinden.

Max More (transhumanist)

Hij heeft zeker een punt. Zo werd in de geschiedenis de invoering van anesthesie als onmenselijk gezien (je moet immers voelen dat je wordt geopereerd), waren vrouwen bang om in een trein te zitten (want dan zou hun baarmoeder uit hun buik slingeren) en wilden sommige mensen geen telefoon in huis (want dan zouden kwade geesten binnen kunnen komen).

Toch kom ik terug bij mijn laatste argument in de vorige alinea: het lijkt me zinvol om afzonderlijke technologieën en oplossingen te beoordelen op hun menselijkheid. In de gevallen van anesthesie, treinen en telefoonlijnen lijkt de opbrengst per saldo positief.

De film Self/less gaat over het idee om het brein te kunnen kopiëren naar een ander lichaam.


In dit deel schrijf ik over een aantal methoden, vormen, concepten en ideeën uit het transhumanisme.

Ideeën transhumanisme

Dit zijn momenteel de meest in het oog springende ideeën:

  1. Supermens
  2. Cryogene suspensie
  3. Mind uploading
  4. Superintelligentie
  5. Robots & Cyborgs
  6. Hive mind

De concepten werk ik hieronder verder uit.

In dit deel schrijf ik over mensverbetering. Eerder schreef ik een uitgebreid artikel over de supermens [link onderin].

Supermens (1)

Wat is het perspectief van transhumanisten op mensverbetering? In andere artikelen heb ik de diverse methoden voor het verbeteren van het menselijk lichaam uitvoerig beschreven. Zo staat in mijn stuk over de toekomst van de mens een overzicht met methoden zoals farmacie, bio-elektronica, genetica, lichaamsdelen vervangen (of uitbreiden) en de NBIC-convergentie [link onderin].

Hieronder licht ik een paar voorbeelden eruit, voordat de meer extreme visies aan bod komen, zoals cryogene suspensie en mind uploading. De onderstaande voorbeelden zijn:

  • Aubrey de Grey over langer leven;
  • Stephen Hawking over genetische verbetering;
  • Blay Whitby over protheses.

Aubrey de Grey – langer leven

Aubrey de Grey is een Britse gerontoloog en directeur van Strategies for Engineered Negligible Senescence (SENS). SENS richt zich op het stimuleren van wetenschappelijk onderzoek naar veroudering en het methoden om veroudering tegen te gaan. Onderin dit artikel staat een interview dat ik met Aubrey de Grey had tijdens het EHA congres in 2018 in Brussel.

Volgens hem is het in de toekomst mogelijk met biomedische technologie om de zogenaamde ‘longevity escape velocity’ te bereiken. Dit is het concept dat het tempo waarin technologie zich ontwikkelt zo hoog zal zijn, dat met elk jaar dat verstrijkt de gemiddelde levensverwachting van de mens met meer dan een jaar toeneemt.

Veel bedrijven en ondernemers in Silicon Valley investeren in SENS en onderzoek naar levensverlening. Zo heeft Alphabet, het moederbedrijf van Google, het bedrijf Calico opgezet. Het doel van Calico is veroudering tegen te gaan [link onderin].

Ondernemer, durfkapitalist en libertariër Peter Thiel is een betaalkrachtige particulier die investeert in het onderzoek. Gezien zijn politieke voorkeur is het niet zo vreemd dat hij geen risico ziet dat alleen kapitaalkrachtigen straks de middelen hebben voor levensverlening. In een interview met de New York Times uit 2011 reageert hij laconiek: ‘De grootste ongelijkheid zit toch wel tussen mensen die leven en die dood zijn.’

Stephen Hawking – genetische verbetering

In zijn geweldige boek De Antwoorden op de Grote Vragen schrijft wijlen Stephen Hawking dat ‘we een nieuwe fase in gaan wat de zelfontworpen evolutie genoemd mag worden, waarin we in staat zijn ons DNA te veranderen en te verbeteren’ [link onderin]. In eerste instantie zullen we dit doen voor genetische aandoeningen. Maar hij voorziet dat, ondanks regulering, er mensen zullen zijn die deze techniek willen gebruiken om zichzelf lichamelijk of cognitief te verbeteren.

We gaan een nieuwe fase in gaan wat de zelfontworpen evolutie genoemd mag worden, waarin we in staat zijn ons DNA te veranderen en te verbeteren.

Stephen Hawking (natuurkundige)

Ondanks wet- en regelgeving zullen er mensen zijn die de verleiding niet kunnen weerstaan om zichzelf te verbeteren, zoals met een beter geheugen, weerstand tegen ziekten, en levensduur.

Hawking verwacht dat bij de opkomst van deze supermensen er politieke problemen ontstaan met niet-verbeterde mensen, die niet tegen de nieuwkomers op kunnen. De niet-verbeterde mensen zullen uitsterven of zijn dan niet meer van belang. ‘In plaats daarvan ontstaat een zelfontworpen ras mensen dat zichzelf met almaar toenemende snelheid zal verbeteren.’

Blay Whitby – protheses

Naast het aanpassen van DNA zijn er andere mogelijkheden voor het aanpassen van het lichaam. Neem protheses en kunstmatige lichaamsdelen. Blay Whitby van de Universiteit van Sussex denkt bijvoorbeeld dat het een kwestie van tijd is voordat paralympische atleten met beenprotheses sneller de 100 meter afleggen dan Olympische sprinters [link onderin]. Toch ziet hij het vrijwillig vervangen van een lichaamsdeel voor een kunstmatige variant als abnormaal en belachelijk.

Toch deelt niet iedereen die visie. Tijdens lezingen vraag ik het publiek soms ook of ze een natuurlijk lichaamsdeel willen afstaan voor een verbeterde variant. Bijna niemand gaat hierop in, maar Kevin Warwick van de Universiteit van Reading ziet hier totaal geen probleem in. ‘Wat is er mis mee als het je in staat stelt om beter te presteren of langer te leven?’

De serie Altered Carbon gaat, naast langer leven, over het verbeteren van de cognitieve en fysieke vermogens.


In dit deel lees je meer over cryogene suspensie.

Cryogene suspensie (2)

Een andere wijd omvatte visie binnen het transhumanisme is om het lichaam en/of de hersenen in te vriezen na de dood. Dit heet cryonics. Of in het Nederlands: cryogene suspensie of cryogene preservatie. Dit zijn mensen die zich laten invriezen na het klinisch overlijden. Hierbij kan je kiezen voor het hele lichaam of alleen het hoofd.

Als de technologie zover heeft ontwikkeld dat hun ziekte genezen kan worden, dan willen de mensen die deze behandeling hebben ondergaan zich laten ontdooien. Wereldwijd zijn er nu ongeveer 400 à 500 mensen in een cryogene staat. De eerste formulering van het idee stond in het boek The Prospects of Immortality van Robert Ettinger uit 1962 [link onderin].

Bedrijven cryogene suspensie

In mei 2017 was ik te zien in het televisieprogramma Valerio4ever van BNNVARA op Nederland 3. In deze uitzending zag je dat Valerio naar Scottsdale (Arizona, Verenigde Staten) ging om het bedrijf Alcor Life Extension Foundation te bezoeken [link onderin]. Alcor is een bedrijf dat cryogene suspensie aanbiedt. De directeur Max More heb ik, zoals ik al eerder schreef, een keer gesproken tijdens een congres in Helsinki.

Alcor is de grootste van de bedrijven ter wereld die zich bezighouden met cryogene suspensie. Naast Alcor bieden Cryonics Institute in Clinton (Michigan, Verenigde Staten), American Cryonics Society in Sunnyville (Californië, Verenigde Staten) en Kriorus (Moskou, Rusland) deze diensten aan [links onderin].

Naast deze bedrijven kwam in 2016 het project Timeship in het nieuws [link onderin]. Het doel van Timeship is om de grootste locatie voor cryogene suspensie te worden. In het gebouw zouden duizenden patiënten worden ingevroren en bewaard.

Cryogene preservatie

Cryonauten zijn mensen die zich laten invriezen (het hele hoofd of alleen het lichaam). Als de technologie zover heeft ontwikkeld dat hun ziekte genezen kan worden, dan willen ze zich laten ontdooien.

De in 1967 aan kanker overleden hoogleraar psychologie James Bedford was de eerste persoon die, op eigen verzoek, in vloeibare stikstof werd ingevroren in de hoop later weer tot leven te kunnen worden gewekt. De jongste patiënt bij Alcor is de tweejarige Matheryn Naovaratpong. In een ziekenhuis in Bangkok bleek dat ze een tumor van 11 centimeter in haar hersenen had, waarna ze in een coma raakte. Na een aantal operaties kwam ze weer bij bewustzijn, maar de ziekte had zich verspreid door het lichaam. De doktoren schatten de kansen op overleving in als nihil, waarna haar ouders besloten haar op te geven voor cryogene preservatie [link onderin].

Ze zijn als het ware stilgezet op de drempel tussen deze wereld en wat daar al dan niet op volgt.

Mark O’Connell (auteur)

De cryonauten worden bij Alcor aangeduid als patiënt (niet als stoffelijk overschot of lijk). De reden hiervoor is de visie dat hun leven is opgeschort in plaats van beëindigd. Mark O’Connell: ‘Ze zijn als het ware stilgezet op de drempel tussen deze wereld en wat daar al dan niet op volgt.’

Kenmerken

Bedford is een van de 168 patiënten van Alcor die in een staat van zogeheten cryogene suspensie verkeren (statistieken van april 2019). Andere kenmerken van de cryonauten zijn:

  • Ongeveer een derde hiervan zijn geheel bevroren lichamen en twee derde zijn bevroren hersenen;
  • Van de cryonauten zijn 142 man en 42 vrouw;
  • De leeftijden variëren: er zijn mensen ingevroren van zeventig, maar ook van een jong meisje van drie jaar met een (momenteel) ongeneeslijke hersentumor;
  • Naast de cryonauten heeft Alcor 1.256 leden. Dit zijn mensen die na hun overlijden in cryogene suspensie komen.

Het aantal leden van Alcor groeit geleidelijk. Zo waren er eind 2017 nog nog 1.143 mensen lid (groei van 113) en waren er 154 mensen in de kliniek (groei van 14).

Procedure

Om cryonaut te worden en vervolgens weer tot leven te worden gewekt, moet je de volgende stappen doorlopen:

  1. Na overlijden
  2. Operatie
  3. Opslag
  4. Ontdooien

Hieronder licht ik de stappen verder toe.

1 Na overlijden

Om in aanmerking te komen voor cryogene suspensie bij Alcor moet je legaal overleden zijn, voordat je kan worden ingevroren. In Mensmachine vertelt Max More dat de klinische dood van een patiënt op een relatief voorspelbare manier plaatsvindt. Want dan kan het stand-by-personeel van Alcor op tijd aanwezig zijn om het afkoelproces van het lichaam te starten, voordat het naar Phoenix wordt vervoerd.

Om die reden is terminale kanker gunstig, want relatief goed voorspelbaar. Minder handig is een hartaanval of een beroerte. In het geval van een beroerte ontstaat er waarschijnlijk ook forse hersenschade, wat ondanks de vooruitgang van de wetenschap nog steeds lastig te verhelpen kan zijn. Een ongeluk is het laatste wat je wenst als cliënt van Alcor. Zo overleed een cliënt bij de aanval op de Twin Towers op 11 september 2001 in New York.

Cliënten van Alcor dragen een armband en een ketting. In beide sieraden staan instructies en contactgegevens gegraveerd, zodat omstanders contact met het bedrijf kunnen zoeken vlak voor of net na het overlijden.

Definitie van dood

Een belangrijk uitgangspunt van het cryonisme is dat de ware dood niet intreedt zodra het hart ophoudt met slaan, maar een aantal minuten later; zodra de celstructuur en de chemische verbindingen in het lichaam zodanig uiteen beginnen te vallen, dat het onmogelijk wordt ze met technologische middelen in hun oude staat te herstellen. In de toekomst hopen ze dit te rekken tot 60 minuten: zolang na het stoppen van het hart hebben ze de tijd om je hersenen klaar te maken voor de operatie.

Aanhangers van cryogene preservatie zien de dood niet als een evenement, maar als een proces. Voor hen is het moment van de dood als het brein onherstelbaar beschadigd is (en dat het zeer onwaarschijnlijk is dat toekomstige technologie het weer kan herstellen). Je zou daarmee kunnen stellen dat de patiënten in de instellingen worden bewaard in omstandigheden die hangen tussen leven en dood. Zelf noemen ze hun cliënten daarom ook liever patiënten dan overledenen of lijken.

2 Operatie

Hoe verloopt het proces nadat je lichaam is gearriveerd bij een kliniek? Bij een volledige lichaamsbehandeling wordt je lichaam op een schuine operatietafel gelegd, die aan vier zijden wordt omgeven door perspex platen. Vervolgens worden er gaten in de schedel geboord, zodat de specialisten de toestand van het brein kunnen beoordelen.

Daarna maken ze je borst open om bij het hart te kunnen en sluiten ze de belangrijkste slagaders aan op infusen. Het doel is om om het bloed en andere lichaamsvloeistoffen zo snel mogelijk af te voeren en te vervangen door een beschermende cryogene vloeistof.

Neuropatiënt

In het geval van neuropatiënten word je op de operatietafel onthoofd. In het jargon van de cryonisten heet je afgesneden hoofd een ‘cephalon’. Zodra het cephalon is gescheiden van het lichaam wordt het in een cephalonkist gelegd. In deze perspex bak wordt het cephalon met een aantal klemmen omgekeerd om zijn plaats gehouden.

Vitrificatie

Vanwege het inbrengen van de cryogene vloeistof, wordt deze techniek vitrificatie genoemd. Hiermee plastificeer je het lichaam als het ware tot een soort glasachtige substantie. Het team aan specialisten pompt zo veel mogelijk vocht uit het lichaam en vervangt dat door een cocktail aan antivriesstoffen, die bij afkoeling stroperig wordt en uiteindelijk opstijft.

Max More: ‘Door vitrificatie ontstaat een soort harsachtig blok dat alles gewoon op zijn plaats houdt. Zonder scherpe hoeken of randen.’ Het belangrijkste doel van de antivries is om te voorkomen dat cellen of organen scheuren door de vorming van scherpe ijskristallen.

3 Opslag

De patiënten bij Alcor worden in een groot magazijn in roestvrijstalen cilinders van 2,5 meter hoogte bewaard. De cilinders worden ‘dewars’ genoemd en bieden ruimte voor vier volledig ingevroren patiënten verpakt in aluminium hulzen in afzonderlijke compartimenten. De temperatuur in de cilinders is minus 196 graden Celsius. Op deze temperatuur is de stikstof namelijk vloeibaar.

In elk compartiment kunnen ook een aantal cephalons worden opgestapeld in kleine metalen cilinders. De cilinders worden koud gehouden met vloeibaar stikstof, waarmee je de dewars met enige fantasie kan beschouwen als reusachtige thermosflessen.

Beroemde cryonauten

Naast de eerder genoemde James Bedford zijn er een aantal bekende personen die in cryogene suspensie verkeren. Dit zijn wetenschapper Stephen Coles, computerwetenschapper Hal Finney, honkballer Ted Williams en de Iraanse schrijver Fereidoun M. Esfandiary. De laatste heeft zijn naam laten veranderen naar FM-2030, vanwege zijn stellige overtuiging dat het probleem van de menselijke sterfelijkheid in 2030 opgelost zou zijn.

Volgens een nieuwbericht op RTL 4 uit 2017 zijn er onder de cryonauten twee Nederlanders en waren er destijds 12 mensen aangesloten bij één van de drie instituten [link onderin]. In het artikel komt Stefan aan het woord. Over de reden om zich aan te sluiten: ‘Ik hou van het leven en wil niet dood.’

Internationale bekendheden waarvan bekend is dat ze op de lijst staan, zijn Ray Kurzweil, Peter Thiel en muzieksterren zoals Paris Hilton, Britney Spears en Simon Cowell.

Het meest bijzondere is het verhaal van Jeffrey Epstein. Nadat hij werd opgepakt werd bekend dat hij naast zijn hersenen ook zijn geslachtsdeel zou willen bewaren in cryogene preservatie [link onderin].

4 Ontdooien

Bij het ontdooien, zo is de theorie, wordt de antivries uit het lichaam gepompt en bloed toegevoegd. Daarna kan je lichaam met de medische technologie uit de tijd waarin je wordt ontdooid, de aandoeningen verhelpen en de biologische klok terugdraaien. De neuropatiënten die hebben gekozen voor alleen het behoud van het brein, hopen dat hun geest na het ontdooien kan worden geüpload in een computer of een machine [in het volgende deel over mind uploading schrijf ik daar meer over].

Een andere technologie waar veel van wordt verwacht, is moleculaire nanotechnologie. Hoewel speculatief is het hiermee theoretisch mogelijk om over atomen te herschikken, waarmee je bijvoorbeeld beschadigde neuronen en synapsen weer in de oude staat kan herstellen.

Nieren en hersenen van konijnen

Het is nu overigens nog niet mogelijk om mensen, laat staan breinen, terug te brengen uit cryogene suspensie. Maar net als in andere methoden in het transhumanisme heerst het optimisme dat met wetenschappelijke progressie deze technologie in de toekomst wel beschikbaar zal zijn.

De eerste tekenen hiervoor zijn er al wel. In 2006 deden onderzoekers al eerste geslaagd experiment met een nier van een konijn. Deze werd bevroren, ontdooid en in een ander konijn getransplanteerd [link onderin]. In 2016 werd deze methode van bevriezen en ontdooien succesvol toegepast bij een complexer orgaan: het brein van een konijn [link onderin].

Kosten

De kosten voor de operatie zijn hoog: zo’n 200.000 dollar (voor het gehele lichaam) en 80.000 dollar (voor alleen het brein). Leden buiten de Verenigde Staten en Canada betalen 10.000 dollar meer voor de voorbereidingen en transport. Voor leden in China is dit zelfs 50.000 dollar.

Daarnaast betaal je ook lidmaatschap (à 525 dollar per jaar) en een bedrag zodat de medici van Alcor gereed staan – mocht je bijna overlijden – om je te conserveren à 180 dollar per jaar [de prijzen zijn uit 2019, onderin staat een link naar informatie over de kosten].

Investering

De genoemde bedragen zijn een behoorlijke investering, aangezien het nu nog niet mogelijk is om mensen weer te ontdooien en tot leven te wekken. Toch lijken in interviews de meeste leden dit te accepteren in een variant op de ‘afweging van Pascal’.

Die afweging heeft betrekking op geloven in God: het is beter om in God te geloven, want mocht God ondanks de kleine kans bestaan, dan ben je beter af. Dit komt bijvoorbeeld ook naar voren in het onderzoek van bioethicus David Shaw [link onderin].

Het is tevens de conclusie die Tim Urban bereikt in zijn longread over dit onderwerp [link onderin]. Als je overlijden wordt gevolgd door een begrafenis of crematie weet je sowieso dat je kans op leven nul is, waarom zou je dan niet de gok met cryogene suspensie wagen?

Kritiek op cryonisme

De wetenschappelijke onderbouwing van de cryogene suspensie is mager. Om die reden zijn veel wetenschappers uiterst sceptisch en kritisch op de beloften van deze methode.

Degenen die munt slaan uit deze hoop verdienen onze woede en minachting.

Michael Hendricks (McGill University)

Zo benadrukt neurobioloog Michael Hendricks van de McGill University in Montreal, Canada, dat ‘het idee van reanimatie of simulatie schandalig valse hoop wekt die door de technologie niet kan worden waargemaakt’ [link onderin]. Hij stelt verder dat ‘degenen die munt slaan uit deze hoop onze woede en minachting verdienen’.

Risico’s

Naast de wetenschappelijke en technologische kritiek op de procedure loop je nog andere risico’s als je ingevroren bent of ontwaakt. Hieronder volgt een opsomming met een korte beschrijving van hoe cryonauten dat risico willen ondervangen:

  • Bankroet. In de jaren zeventig waren er meerdere bedrijven die hun rekeningen niet meer konden betalen, waarna de ingevroren patiënten zijn ontdooid en, denk ik, begraven. Om die reden heeft Alcor bijvoorbeeld een stichting opgezet die tot in de lengte van dagen garant moet staan voor de financiële gezondheid van het bedrijf.
  • Natuurrampen. Alcor zegt zich bewust in Scottsdale te hebben gevestigd, aangezien deze plek het laagste risico heeft op natuurrampen.
  • Juridisch. Vanuit politiek en/of juridisch perspectief kunnen de activiteiten worden gedwarsboomd. Zo wilde de staat Arizona in 2004 een nieuwe wet invoeren waarmee Alcor moest voldoen aan bepaalde richtlijnen. Het zou als gevolg daarvan wellicht zijn activiteiten moeten stoppen.
  • Onverantwoordelijk voor preservatie. Welke verantwoordelijkheid voelen volgende generaties van de mensheid voor de patiënten die zijn ingevroren? Het kan zijn dat het hen niet meer kan schelen en dat ze de procedure stoppen. Aanhangers van het cryonisme hopen dat dit vergelijkbaar is met hoe we nu patiënten behandelen die in coma liggen.
  • Ontreddering bij ontwaking. De vraag is wat er gebeurt als je als cryogene patiënt na een aantal decennia of millennia ontwaakt. De kans bestaat dat jij je dan ontredderd voelt en als een soort tweederangs burger uit de oudheid wordt behandeld. Huidige cryonauten verwachten dat ze worden opgevangen door hun late afstammelingen of door de gemeenschap van andere cryonauten die zijn ontwaakt.

Redenen

De cryonauten zijn van mening dat het leven te kort is. Directeur Max More in een interview in de Volkskrant: ‘Ik kan een lange lijst kan maken van alle dingen die ik zou willen doen en zien, waar ik in geen honderd jaar aan toekom.’ Anderen, zoals Alcor-klant Elaine Walker, zijn vooral benieuwd naar de toekomst van het menselijk ras: ‘Ik wil ons oneindig zien overleven en het universum doorgronden.’

Hoe weet je zeker dat je ooit weer ontdooid wordt en tot leven wordt gewekt? Max More: ‘We garanderen niets, en dat weten onze cliënten ook. We bieden slechts een kans – de enige kans – om te overleven tot in de verre toekomst.’

In de film Demolition Man wordt cryogene suspensie gebruikt als een soort van gevangenis.


In dit deel lees je meer over mind uploading.

Mind uploading (3)

Het uitbreiden van onze cognitieve vermogens is het streven van veel transhumanisten. Als een teken van onze tijd wordt daarbij vaak de vergelijking met een computer gemaakt. Een veel gedeelde mening is dat intelligentie vooral een instrument is om problemen op te lossen, iets wat productief en rendabel moet zijn. Daarmee raakt het dichter aan de meetbare processorkracht van een computer dan dat het een typische menselijke eigenschap is.

Definitie

Mind uploading is een theorie waarbij het mogelijk is om de inhoud van het brein te scannen en die te uploaden in een computer. De computer kan vervolgens een simulatie uitvoeren van alle hersenactiviteiten op exacte dezelfde wijze waarop een menselijk brein dit kan doen. Andere termen die worden gebruikt zijn ‘Whole brain emulation’ (WBE), ‘brain upload’ en ‘mind transfer’.

Hans Moravec

Hans Moravec was in zijn boek Mind Children een van de eerste mensen die dit scenario beschreef [link onderin]. Moravec is ervan overtuigd dat toekomstige mensen het biologische lichaam zullen achterlaten door een procedure waarbij alle neurologische verbindingen worden geanalyseerd, in een driedimensionaal model worden geplaatst, omgezet naar code en in de hardware van een computer kunnen worden nagebootst.

Ray Kurzweil

De visie van transhumanist Ray Kurzweil is dat deze technologie mogelijk moet zijn in het jaar 2045. Zijn visie gaat nog verder: zo rond het jaar 2100 dan hebben we ons menselijk lichaam vervangen door computers en machines.

Een nabootsing van het menselijk brein op een electronisch systeem zou een veel hogere snelheid hebben dan onze biologische breinen.

Ray Kurzweil (transhumanist)

In zijn boek De Singulariteit is nabij toont hij zich uitgesproken pleitbezorger van deze ingreep [link onderin]. ‘Een nabootsing van het menselijk brein op een elektronisch systeem zou een veel hogere snelheid hebben dan onze biologische breinen.’ Volgens hem heeft het menselijk brein een voordeel met de enorme hoeveelheid parallelle systemen, maar is de resettijd van de verbindingen extreem traag in vergelijking met elektronische systemen.

Digitaal onsterfelijk

Door ‘mind uploading’ kunnen we als mens ‘digitaal onsterfelijk’ worden. Binnen het transhumanisme wordt deze technologie beschouwd als één van de belangrijkste technologieën. Sommige zijn van mening dat het momenteel de beste optie is om de identiteit van de mensheid te behouden, beter nog dan cryogene suspensie. Het biedt namelijk de mogelijkheid om reizen te maken naar andere sterrenstelsels (de ‘uploaded’ astronaut) en het is minder kwetsbaar voor als een meteoriet of een andere ramp alle biologische leven op aarde verwoest.

Terzijde: een mooie alinea staat in het boek ‘Ik robot’ van Asimov. Daar legt een robot aan twee mensen uit: ‘Ik zeg dit niet met de bedoeling om te kwetsen, maar kijk naar jezelf. Het materiaal waar jullie van gemaakt zijn, is zacht en week; het heeft geen weerstandsvermogen en geen sterkte, voor energievoorziening is het afhankelijk van de ondoelmatige oxidatie van organisch materiaal. … Van tijd tot tijd raken jullie in een coma en de geringste variatie in temperatuur, luchtdruk, vochtigheidsgraad of stralingsintensiteit vermindert jullie doelmatigheid.’

Carboncopies

Neurowetenschapper Randal Koene heeft de stichting Carboncopies opgericht om zich sterk te maken voor de ontwikkeling van deze technologie [link onderin]. Carboncopies is een non-profit organisatie die is gericht op ‘de bevordering van reverse engineering van zenuwweefsel en complete hersenen, evenals volledige breinemulatie en de ontwikkeling van neuroprotheses die hersenfuncties reproduceren, waardoor substraatonafhankelijke breinen ontstaan’. Hiermee wordt bedoeld dat de functies van het menselijk brein niet meer afhangen van biologische hersenen.

De stichting geeft op hun website aan dat het momenteel nog niet mogelijk is en dat er nog genoeg wetenschappelijke en praktische vraagstukken zijn, maar dat het op den duur wel moet lukken.

Carboncopies is opgezet als een soort verzamelpunt waar onderzoekers op verschillende gebieden die essentieel zijn voor de ontwikkeling van een substraatonafhankelijk brein, waaronder nanotechnologie, kunstmatige intelligentie, neuro-imaging, cognitieve psychologie en biotechnologie, bijeen kunnen komen om hun werk te delen.

Bin48 (Terasem)

Bin48 is geen robot. Zij (of het) omschrijft zich als ‘een mens die toevallig robot is’. Bin48 is gebaseerd op Bina Rothblatt, één van de oprichters van Terasem. Het doel van Terasem is om een kloon van de geest te creëren. Deze kloon is een ‘zelfbewust digitaal wezen’ dat in staat is om te denken, redeneren, herinneren en voelen. Het is een kopie van iemands bewustzijn. De digitale kopie kan tijdens iemands leven gemaakt worden om daarna digitaal verder te leven.

Dit project noemen ze het ‘Lifenaut’ project en het lijkt griezelig veel op de aflevering Be Right Back van Black Mirror op Netflix. In het project onderzoeken ze nu hoe ze bewustzijn kunnen maken uit digitaal DNA (zoals teksten, foto’s en video’s op social media) en biologisch DNA. Het doel is om met software een bewustzijn te creëren dat menselijke ervaringen kan beleven.

‘Boeiend en beangstigend’

In een artikel in Trouw uit 2018 staat dat wereldwijd al ruim 36.000 mensen zich hebben opgegeven [link onderin]. Die hopen daarmee verder te leven na hun overlijden. In hetzelfde stuk komt Ira van Keulen van het Rathenau Instituut aan het woord. Ze noemt het een ‘boeiend en beangstigend’ idee. Haar voornaamste kritiek: ‘Hier liggen dehumanisering en instrumentalisering op de loer. Hun ideeën getuigen van een nogal reductionistische visie op de mens.’

Hun ideeën getuigen van een nogal reductionistische visie op de mens.

Ira van Keulen (Rathenau Instituut)

Dat neemt niet weg dat het ‘Lifenaut’ project concurrentie heeft gekregen van een vergelijkbaar initiatief. Het bedrijf Eternime wil met het verzamelen en analyseren van social media berichten je ‘virtueel onsterfelijk’ maken [link onderin].

Interview Bruce Duncan

Op het Brave New World conference in Leiden eind 2019 had ik een interview met Bruce Duncan. Hij is de directeur van het Lifenaut project en de realisatie van Bina48.

Luister het interview hieronder:

Mijn interview met Bruce Duncan

Randal Koene

Randal Koene is in Groningen geboren en heeft het grootste deel van zijn kinderjaren in Haarlem gewoond. In Mensmachine komt zijn fascinatie voor het simuleren van het brein naar voren. ‘Ik was niet in staat om op dezelfde manier als een computer in mijn hoofd kwesties te optimaliseren. … Ik stuitte op ontzettend veel beperkingen en het drong tot me door dat ze allemaal te maken hadden met ons brein. Het werd me duidelijk dat het menselijk brein verbetering behoeft.’

In zijn tienerjaren begon hij het biologische brein te benaderen vanuit de analogie van computers. Hij realiseerde zich dat:

  • je het brein niet kan inlezen en kopiëren;
  • je het brein niet kan openmaken om te verbeteren en efficiënter te laten werken;
  • je een neuron niet kan versnellen;

Het lezen, kopiëren, openmaken en versnellen is wel mogelijk met computers, computercodes en processoren.


Interview Randal Koene

Tijdens de Brave New World conference 2019 in Leiden heb ik Randal Koene geïnterviewd over neuroprotheses en het uploaden van het brein.

Bekijk het interview hieronder:

Interview met Randal Koene


Methode

De wetenschap en technologie zijn nog lang niet gereed, maar de theorie om het brein substraatonafhankelijk te laten functioneren is als volgt:

  • analyse van de relevante informatie in iemand’s hersenen: de neuronen, synapsen en informatieverwerkende activiteiten;
  • reconstructie van de neurale netwerken in een computermodel;
  • emulatie in een extern substraat. Dit is een computer of een op mens lijkende machine.

Welk medium in de laatste stap wordt gekozen is volgens transhumanisten minder relevant. Dit wordt ook wel ‘morfologische vrijheid’ genoemd. Dit is de mogelijkheid om elke lichaamsvorm te kiezen die de technologie maar toestaat. In de uitzending voor Valerio4ever, waarvoor ik ook werd geïnterviewd, kwam een dame in beeld wiens doel het was om in een constellatie van nanorobots te skiën op de zandduinen van Mars [link onderin].

Bewijs

Ed Boyden is één van de meest spraakmakende hersenonderzoekers van dit moment. Boyden is professor neurotechnologie aan MIT in Boston [link onderin]. Één van zijn doelen is om alle essentiële proteïnes en moleculen in een hersencircuit te lokaliseren en te identificeren. ‘In principe zou je dan een simulatie kunnen bouwen en nabootsen wat er in het brein gebeurt.’

Op een kleinere schaal is dit al gelukt, namelijk bij de één millimeter lange rondworm C. Elegans. Deze worm heeft 320 neuronen. Boyden: ‘Bij dit organisme hebben we alle neurale activiteit in kaart gebracht. Met een snelheid die hoog genoeg ligt om de activering van al die neuronen vast te leggen.’

De vervolgstap is om de neurale activiteit van de worm om te zetten naar berekenbare code. Hoewel dit nog een grote stap is naar de honderd miljard actieve neuronen in het menselijk brein, is het volgens sommige experts een eerste aanwijzing dat mind uploading theoretisch mogelijk is.

Human Brain Project (2013)

De Europese Unie heeft in 2013 meer dan een miljard euro geïnvesteerd in het Human Brain Project [link onderin]. Het doel van dit initiatief is om een werkend model van een menselijk brein te creëren en dit uiteindelijk met behulp van kunstmatige neurale netwerken op een supercomputer te simuleren.

Het Human Brain Project is opgericht door de Israëlische neurobioloog Henry Markran. Het project leidde bij de oprichting (en nog steeds) tot verdeeldheid onder wetenschappers [link onderin]. Tegenstanders vinden dat het niet snel nieuwe kennis zal opleveren en noemen het een megalomaan initiatief.

Nectome (2018)

In 2018 deed de start-up Nectome mee aan de hoog aangeschreven bootcamp van Y Combinator. Het bedrijf biedt aan om – weliswaar in de toekomst – een kopie van je brein te maken [link onderin]. Oprichter Robert McIntyre zegt dit te willen doen door de hersenen te balsemen [link onderin]. De procedure komt met een catch: het is fataal. Dat wil zeggen dat je na het proces je biologische brein verliest en hopelijk verder kan gaan met een digitaal brein.

Naast 120 duizend dollar van Y Combinator haalde het bedrijf een subsidie binnen van 960 duizend euro van het National Institute for Mental Health in de Verenigde Staten. Hun dienst is momenteel nog niet beschikbaar, maar in 2018 stonden er vijfentwintig mensen op de wachtlijst die ieder 10 duizend dollar hebben ingelegd (ze krijgen dit bedrag terug mochten zij zich bedenken).

Kritiek op technologie

De visie van Nick Bostrom is dat ‘mind uploading’ een logisch eindpunt is van vorderingen die worden gemaakt in neurowetenschappen, neurotechnologie en neuroinformatica. Ik besprak dit ook in mijn interview met Martijn van den Heuvel van het Dutch Connectome Institute [link onderin].

Professor Kenneth Miller (Universiteit van Colombia) is ook kritisch. Volgens hem is de ontwikkeling van neuronen en de communicatie tussen neuronen gebaseerd op complexe en steeds veranderende biologische, elektrische en chemische processen. Voordat de wetenschap is staat is om dit te kunnen simuleren, zijn we volgens hem nog honderden jaren verder [link onderin].

De Wet van Stevenson en Kording

Hoewel de kritiek van onder andere Van de Heuvel en Miller hout snijdt, biedt een paper uit 2011 een positiever licht op de vooruitgang. In die paper beschrijven onderzoekers Ian Stevenson en Konrad Kording de zogenaamde ‘wetmatigheid van Stevenson en Kording’ [link onderin].

In analogie op de Wet van Moore (een verdubbeling van de transistorsnelheid en opslagcapaciteit elke 18 maanden) stelt hun wet dat het aantal neuronen dat we in het brein kunnen volgen, elke 7,4 jaar verdubbelt.

Dit leidt hen ook tot de voorspelling dat alle neuronen in één menselijk brein pas ergens rond 2220 gevolgd kunnen worden. Zelf realiseren zij zich dat het waarschijnlijk sneller gaat. In de paper schrijven ze dat ‘deze voorspelling, doorgetrokken vanuit het verleden, nogal absurd lijkt met de huidige vooruitgang in technologie’.

Zwerm vogels

Los van de vooruitgang in de analyse van neuronen, stellen andere experts dat de werking van het brein niet te vatten valt vanwege de dynamiek tussen de neuronen. Dit stelt onder meer Miguel Nicolelis. Nicolelis is hoogleraar aan Duke University (Durham, Verenigde Staten) en geldt als één van de meest vooraanstaande neurowetenschappers ter wereld. Zijn specialiteit ligt met name op het vlak van brein-machine-interactie.

Volgens hem is het idee van mind uploading in strijd met de dynamische aard van hersenactiviteit. In Mensmachine onderbouwt hij dit als volgt: ‘Het brein is veel meer dan data of informatie. Het brein is letterlijk onberekenbaar. Het kan niet worden gesimuleerd.’

Het brein is veel meer dan data of informatie. Het brein is letterlijk onberekenbaar.

Miguel Nicolelis (Duke University)

Hij geeft aan dat het centraal zenuwstelsel van de mens minder gemeen heeft met een laptop dan met andere in de natuur voorkomende complexe systemen, zoals een school vissen, een zwerm vogels of zelfs de aandelenbeurs. In deze systemen vindt wisselwerking plaats tussen elementen die versmelten tot een enkele identiteit, waarvan de bewegingen intrinsiek onvoorspelbaar zijn.

De dynamische opbouw, interactie en werking van het brein ondermijnt daarmee de accuratesse om de hersenen te voorspellen of simuleren.

Bewustzijn

De aanhangers van mind uploading zijn het begrijpelijkerwijs niet eens met de kritiek. Dit komt naar voren in het rapport Whole Brain Emulation: A Roadmap dat in 2008 is opgesteld door Anders Sandberg en Nick Bostrom [link onderin]. Een ander bezwaar tegen het concept van breinsimulatie door software is dat we nog lang niet genoeg weten over de werking van ons bewustzijn om ook maar een idee te hebben hoe we de reproductie ervan zouden moeten aanpakken.

Het rapport weerlegt dit door te stellen dat het, net als bij computers, niet nodig is om een heel systeem te doorgronden om het te emuleren. Het gaat dus niet om het begrijpen van de informatie, maar alleen om de informatie op zichzelf.

Kritiek op het concept

Los van de kritiek op de werkbaarheid en haalbaarheid biedt het idee van mind uploading een instrumentele visie op menselijk lichaam. Het lichaam is niets anders dan een omhulsel. Daarbij is het streven naar een geschikt computersubstraat alleen logisch vanuit de filosofie dat we als mens nu al een soort van computer zijn.

Vanuit dat perspectief is het huidige computertijdperk de lens waarmee we naar de mens kijken. Eerdere technologieën in de geschiedenis laten andere metaforen zien [link onderin]:

  • De Grieken en Romeinen waren dankzij hun innovaties op het gebied van water, zoals pompen, vooral geïnteresseerd in lichaamssappen;
  • Tijdens de Renaissance was de klok een metafoor voor het leven;
  • Ten tijde van de industriële revolutie werd de mens vanuit dat perspectief bekeken. Denk aan spreekwoorden en uitspraken zoals de ‘radertjes in je hoofd’ of ‘stoom afblazen’;
  • Nu speelt de vergelijking met energie en batterijen een belangrijke rol, zoals ‘opladen’ en ‘bijtanken’ [link onderin].

Nu realiseren we ons dat deze metaforen een belichaming zijn van de technologische tijd, maar tekort schieten om het menselijk lichaam daadwerkelijk te beschrijven. De kans bestaat dat volgende generaties dit zeggen over het huidige paradigma om de mens met een computer te vergelijken.

Filosofische vraag

Het concept van mind uploading draagt naast technische en conceptuele vragen ook een filosofische kwestie met zich mee. Stel je voor dat het lukt? Dat de complexiteit van neurale wegen en processen in kaart kan worden gebracht en dan in een computer kan worden gereproduceerd of gesimuleerd.

De filosofische vraag die ik daarbij heb: zou ik dan nog mezelf zijn? Of is het een kopie die een ander leven gaat leiden (als je al kan spreken van leven)? Heeft de upload dan dezelfde gevoelens, gedachten, normen en waarden als ik heb? Als de upload gelooft dat hij mij is, is dat dan genoeg? Betekent het überhaupt iets dat ik nu denk dat ik mezelf ben? Of is dat ook een illusie?

Nog filosofischer: hoe weet ik dat ik op dit moment zelf geen upload ben? Dit concept komt bijvoorbeeld naar voren in de film The Matrix. Maar ook onder wetenschappers wordt serieus nagedacht over dit idee [link onderin].

Religie

Niet voor niets vraagt Mark O’Connell zich in Mensmachine af of en hoe wetenschap de rol van religie lijkt te vervangen. Het streven naar mind uploading betekent immers dat we ons als mens los maken van materie en van de stoffelijke wereld.

Je geest leeft dan digitaal voort, in plaats van vergelijkbare spirituele concepten zoals zielsverhuizing, de hemel, eeuwige terugkeer en reïncarnatie. ‘Het is een extreem voorbeeld van de manier waarop het geloof in wetenschappelijke ontwikkeling de plaats inneemt van religie als verbreider van diepgewortelde culturele verlangens en hersenschimmen.’

De aflevering Be Right Back van Black Mirror speelt met het idee dat je virtueel onsterfelijk kan zijn.

In dit deel ga ik in op singulariteit, oftewel de ontwikkeling naar superintelligentie.

Superintelligentie (4)

Er bestaat geen consensus over het begrip ‘technologische singulariteit’. Soms wordt het gezien als een religieuze voorspelling en een andere keer als een technologische onontkoombaarheid.

Een singulariteit is een ongewoonheid, iets waar de normale regels of wetten niet meer geldig zijn of niet meer toegepast kunnen worden. Oorspronkelijk werd deze term vooral toegepast in de natuurkunde: een moment waarop ruimte-tijd zo sterk is gekromd, dat ruimte en tijd feitelijk ophouden te bestaan.

Historie

Technologische singulariteit werd voor het eerst beschreven door de sciencefiction auteur Vernor Vinge in 1993 [link onderin]. Een vergelijkbaar concept is al eerder in de jaren vijftig benoemd door natuurkundige John von Neumann. Althans, zo stelt Stanislaw Ulam dat hij met Von Neumann sprak over de versnellende vooruitgang van technologie. ‘Dit lijkt op het naderen van een bepaalde essentiële singulariteit in de geschiedenis van ons ras, waar voorbij de menselijke beslommeringen, zoals we ze kennen, niet kunnen voortgaan.’

Rond 1994 formuleerde Frank Tipler het zogenaamde omegapunt [link onderin]. Dit is een toekomstverwachting waarin intelligent leven alle materie in het universum overneemt, wat leidt tot een kosmologische singulariteit, en dit zal volgens hem toekomstige samenlevingen in staat stellen de doden weer tot leven te wekken.

Vanaf 2001 vestigde Ray Kurzweil de aandacht op het concept in verschillende artikelen en boeken, waaronder één met de titel De Singulariteit is nabij [link onderin]. Als voorspeller van de technologische toekomst vertrouwt Kurzweil vooral op de zogenaamde ‘wet van de toenemende opbrengsten’. Volgens deze visie volgt technologie dezelfde exponentiële ontwikkeling als een financiële investering met rente op rente.

Jaar 2045

Het moment van technologische singulariteit is wanneer technologie meer invloed heeft op de richting waar de maatschappij zich naartoe beweegt dan de mens. Er zijn verschillende visies of en wanneer dit moment optreedt, maar meestal wordt het jaar 2045 aangehouden.

De voorspelling bouwt voort op de Wet van Moore, deze theorie staat voor de verdubbeling van transistorcapaciteit binnen een bepaalde tijdsperiode en voor hetzelfde budget. Deze wetmatigheid kun je volgens Kurzweil en andere aanhangers van singulariteit doortrekken naar de snelheid waarin wetenschap en technologie zich ontwikkelen.

Anderzijds wordt de exponentiële toename van rekenkracht in de Wet van Moore door sommige experts betwijfeld. Zij denken dat computerchips binnenkort tegen hun natuurkundige beperkingen aanlopen.

Kunstmatige intelligentie

Een belangrijk aspect binnen de singulariteit is de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie tot een uiteindelijke superintelligentie. In een ander artikel op mijn blog ga ik uitgebreid in op kunstmatige intelligentie [link onderin]. Superintelligentie is het stadium waarin kunstmatige intelligentie (of intelligenties) slimmer zijn dan het gecombineerde intellect van alle mensen ter wereld.

Sommige transhumanisten beschouwen de ontwikkeling als onontkoombaar en positief. Nate Soares, directeur van het Machine Intelligence Research Institute (MIRI) in Berkeley, denkt dat we alle toekomstige innovaties aan machines kunnen overlaten [link onderin].

Dit is ook wat wijlen Stephen Hawking beschrijft in De antwoorden op de grote vragen. Er is volgens hem geen kwalitatief verschil tussen het brein van een worm en dat van een computer. Vanuit evolutionair oogpunt betekent dit ook dat computer menselijke intelligentie kunnen voortbrengen, waarschijnlijk zelfs beter dan dat. Er zijn geen natuurkundige wetten die deze ontwikkeling kunnen tegenhouden.

Een nauw verwant idee is de ‘intelligentie-explosie’ van de Britse statisticus Good [link onderin]. Hij schreef: ‘Aangezien het ontwerpen van machines een intellectuele activiteit is, zou een ultra-intelligente machine zelfs nog betere machines kunnen ontwerpen.’

Waarschuwing door Musk

Andere experts, denkers en ondernemers beschouwen dit als een groot risico voor de mensheid. Zo stelt Elon Musk dat de ontwikkeling gelijk staat aan een technologische manier ‘om de duivel op te roepen’.

Overigens is dit idee van Musk niet nieuw. De Engelsman Samuel Butler schreef namelijk al in 1863 dat ‘de mens zal voor de machine worden wat het paard en de hond voor de mens zijn’ [link onderin].

Ondergang van de mensheid

Nick Bostrom denkt dat het voornaamste risico niet schuilt in een vijandige houding van superintelligente machines (zoals in films zoals Terminator), maar eerder in hun onverschilligheid ten aanzien van hun menselijke scheppers of voorouders.

De beheersing van kunstmatige intelligentie is verreweg de meest belangrijke kwestie ter wereld.

Nate Soares (directeur MIR Institute)

Dat is ook waar Nate Soares (directeur van het MIR Institute) voor waarschuwt. Volgens hem is de beheersing van kunstmatige intelligentie ‘verreweg de meest belangrijke kwestie ter wereld’. De ontwikkeling van superintelligentie kan volgens hem leiden tot de ondergang van de mensheid.

Hij vindt dat te weinig mensen en organisaties nadenken over de nadelen en risico’s. ‘Het is alsof duizenden mensen er alles aan doen om als eerste kernfusie te ontwikkelen, terwijl vrijwel niemand aan de beheersing ervan werkt.’

Russel, Hawking en Tegmark

Om die reden pleiten gerenommeerde wetenschappers in dit domein, zoals Stuart Russel, Stephen Hawking, Max Tegmark en Frank Wilceck, ervoor dat we niet moeten wachten om na te denken over de veiligheid van superintelligentie totdat het er is [link onderin]. Het idee om dit af te schrijven als sciencefiction is volgens Hawking ‘mogelijk de grootste vergissing die we ooit kunnen maken’.

In een vergelijkbare argumentatie als Bostrom, geeft Russel aan dat het voor ons als mens(heid) bijzonder moeilijk is om onze wensen in strikt logische termen expliciet te omschrijven. Om die reden haalt hij vaak de mythe van koning Midas aan. Koning Midas vroeg aan Dionysus het vermogen om met een enkele aanraking dingen in goud veranderen. Hij was verguld tot het moment dat hij zich realiseerde dat het eerder een onvermogen was toen hij het eten, het drinken en zijn dochter aanraakte.

De vergelijking met kunstmatige intelligentie is dat deze systemen zich strikt willen houden aan de taak- of doelstelling. Als we de doelen niet goed specificeren dan lopen we het risico dat we onszelf daarmee in de voet schieten of dat het zelfs de ondergang van ons als soort inluidt. Het probleem is dus eerder de competentie en onbeheersbaarheid van superintelligentie dan haar kwaadwilligheid.

Oplossing

Een mogelijke oplossing is om impliciete waarden en afwegingen aan kunstmatige intelligentie bij te brengen door menselijk gedrag te observeren. Stuart Russell: ‘Zo leren wijzelf ook onze normen en waarden.’ Een wijze waarop machines en software dit kunnen doen is net zoals wij ze helpen met het identificeren van woorden of afbeeldingen, de bekende Recaptcha puzzels.

Nell Watson is oprichter van EthicsNet [link onderin]. Het doel van dit initiatief is om kunstmatige systemen te laten trainen door mensen. Mensen krijgen dilemma’s voorgeschoteld waarin ze een keuze moeten maken. Deze beslissingen vullen de database en op basis hiervan kan het systeem leren over menselijke ethiek en moraal.

Technologie drijft evolutie

Wat is de relatie tussen singulariteit en het transhumanisme? Het beeld dat Kurzweil schetst van de toekomst is er een waarin technologie steeds kleinschaliger en machtiger wordt, tot het moment waarop de zich versnellende evolutie ervan de belangrijkste factor vormt voor onze eigen evolutie als soort.

Kurzweil: ‘De singulariteit zal ons in staat stellen om de beperkingen van ons biologisch lichaam en brein te overstijgen. We zullen controle krijgen over ons lot.’ Uiteindelijk zal de singulariteit volgens hem het hoogtepunt vormen van het samengaan van ons biologisch denken en bestaan met technologie. Dit mondt uit in een wereld die nog menselijk is, maar die de biologische herkomst overstijgt. Er is dan geen onderscheid meer tussen mens en machine en tussen de fysieke en virtuele realiteit.

De singulariteit zal ons in staat stellen om de beperkingen van ons biologisch lichaam en brein te overstijgen. We zullen controle krijgen over ons lot.

Ray Kurzweil (transhumanist)

Een argumentatie in dezelfde strekking maakt Yuval Noah Harari in zijn boek Homo Deus. Hij stelt dat technologie overheersend zal worden in het proces van natuurlijke selectie: ‘Het organische lichaam zal samensmelten met apparatuur zoals bionische handen, kunstmatige ogen of met miljoenen nano-robots in onze bloedsomloop die problemen zullen diagnosticeren en schade zullen herstellen. Zo’n cyborg is tot veel meer in staat dan een normaal lichaam.’

Voordelen kunstmatige intelligentie

Met kunstmatige intelligentie zijn we als mens niet meer gelimiteerd aan onze biologie. Nick Bostrom wijst op het verschil in verwerkingskracht tussen het menselijk weefsel en de hardware van een computer:

  • Neuronen vuren met een frequentie van 200 hertz, transistoren met één gigahertz;
  • In ons zenuwstelsel worden signalen doorgegeven met een snelheid van 100 meter per seconde, in een computer is dit met de snelheid van het licht;
  • De omvang van het menselijk brein is beperkt door de schedel, computers hebben geen beperking.

Deze factoren scheppen volgens Bostrom en anderen de omstandigheden voor kunstmatige superintelligentie.

Samenwerken

Om als mens niet irrelevant te worden, streven sommige transhumanisten naar de eerder beschreven methode van mind uploading. Anderen, waaronder Elon Musk (met Neuralink) en Bryan Johnson (met Kernel) opteren voor een alternatieve strategie. Hun idee is om met behulp van een hersenimplantaat de menselijke intelligentie te koppelen aan kunstmatige intelligentie. In mijn artikel over neurotechnologie werk ik dit verder uit [link onderin].

Deze symbiose van menselijk hersenweefsel met elektronica is een aantrekkelijk perspectief voor veel transhumanisten. In lezingen over transhumanisme vraag ik soms hoe ver zij hierin willen gaan. Hoewel dit per doelgroep verschilt – zo waren studenten in Delft behoorlijk ruimdenkend – is er meestal een percentage van ongeveer 10% dat hier wel voor open staat.

De film Terminator gaat over een superintelligentie die heerst over de mensheid.


In dit deel beschrijf ik een aantal fysieke verschijningsvormen van de versmelting van mens met machines.

Robots en cyborgs (5)

De naam robot is afgeleid van het Tsjechische woord ‘robota’ dat ‘dwangarbeid’ betekent. De link met Tsjechië is verklaarbaar: op 25 januari 1921 vond de premiere plaats van het toneelstuk R.U.R. van Karel Capek. In dit toneelstuk spelen robots de hoofdrol, waarna hun aanduiding zich heeft verspreid naar andere talen.

De robots in het toneelstuk waren volgens de regieaanwijzingen ‘gekleed als mensen’, hun gezichten zijn ‘uitdrukkingsloos’ en ze hebben ‘starende ogen’ [link onderin]. De schrijver had nog niet de associatie met elektrische circuits en metaal. Een beeld dat wij tegenwoordig, zeker ook door films zoals Terminator, wel hebben.

Robots in het leger

De ontwikkeling van robots heeft vooral veel interesse vanuit het militair-industriële complex. Zo heeft DARPA jarenlang de Robotics Challenge georganiseerd [link onderin]. DARPA is een afkorting van Defense Advanced Research Projects Agency.

DARPA is als afdeling van het Pentagon belast met de ontwikkeling van nieuwe technologie voor militaire doeleinden. De organisatie is in 1958 door president Dwight Eisenhower opgericht als reactie op de lancering van de spoetnikraket door de Sovjet-Unie.

Robotic Challenge

Het doel van de Robotic Challenge is om de ontwikkeling te versnellen van semi-automatische robots die in staat zijn ‘complexe taken uit te voeren in gevaarlijke, verwoeste, door mensen ontworpen omgevingen’.

Daarvoor kregen de robots van de verschillende teams, vaak van gerenommeerde onderzoeksinstituten, allerlei taken op een parcours met allerlei hindernissen. Hierbij kun je denken aan het openen van een deur, traplopen of puin opruimen.

Het idee achter deze taken is dat de meeste technologie vaak heel goed is in dingen die wij als mens niet goed kunnen, maar dat robots doorgaans niet erg geschikt zijn voor taken die wij mensen doen zonder er over na te denken. Denk bijvoorbeeld aan lopen, voorwerpen oprapen en deuren openen. Dit wordt ook wel de paradox van Moravec genoemd [link onderin].

Geesteskinderen

Dat robots onze capaciteiten steeds meer naderen en wellicht daarin menselijke vaardigheden gaan overtreffen, dat wordt door transhumanisten niet als iets beangstigends gezien. Professor Hans Moravec van Carnegie Mellon, diezelfde van de eerder genoemde paradox, vindt dat robots onze evolutionaire erfgenamen zijn [link onderin].

Ze zijn ‘gebouwd naar ons evenbeeld, naar onze gelijkenis: krachtigere, efficiëntere versies van onszelf’. Hij stelt dat robots ons uit ons bestaan kunnen stoten, maar dat het niet erg is. Zodra dit het geval is, dan moeten we de robots volgens hem vrij baan geven.

Schepping

Momenteel hebben we de kennis en middelen om met mechanica en elektronica geavanceerde robots te maken. Mark O’Connell wijst erop dat het concept om machines naar ons evenbeeld te scheppen de fantasie van de mens al eeuwenlang prikkelt in de vorm van mythes, sagen, verhalen en uitvindingen:

  • Uitvinder Daedalus zou mechanische mensen hebben gemaakt (naast de bekende wassen vleugels waarmee Icarus vanaf Kreta zou moeten vluchten);
  • Hephaistos, de god van het vuur, maakte de bronzen reus Talos;
  • In de Middeleeuwen geloofden alchemisten dat ze uit het niets mensen konden scheppen;
  • De Beierse bisschop Albertus Magnus zou in de dertiende eeuw een metalen standbeeld hebben gebouwd dat zou kunnen denken en praten;
  • Uitvinder Leonardo da Vinci had in de vijftiende eeuw een robotridder gemaakt met inwendige kabels, katrollen en raderen.

Kortom, de middelen zijn veel uitgebreider en verfijnder maar in de essentie zit het creatieve idee en de verbeeldingskracht in ons als mens dat we robots willen maken.

Aansturing: mens of machine

Over de verschijningsvorm en de onbeperkte fysieke mogelijkheden van kunstmatige lichamen of robots lijkt weinig discussie te zijn onder transhumanisten. De aansturing is de crux: laten we dat bij kunstmatige intelligentie of is er nog steeds een menselijk aspect (noem het bewustzijn)?

De onderstaande ideeën gaan over de samensmelting tussen met en machine. Ofwel in de vorm van cyborgs (samentrekking van cybernetische organismes), door technologische aanpassingen van onze biologische lichamen, ofwel als uploads, door onze herseninhoud te uploaden naar een machine.

  • A Cyborg (Kurweil)
  • B Primo Posthuman (Vita-More)
  • C Emulaties (Moravec en Hansen)

A Cyborgs

De term cyborg werd in 1960 voor het eerst gebruikt in een wetenschappelijk artikel door Clyne en Kline [link onderin]. Hun stuk ging over ruimtereizen en de ongeschiktheid van het huidige menselijke lichaam om in de ruimte te leven. Om die reden was het volgens hen nodig om het lichaam uit te rusten met ‘exogene componenten’.

Maar hoe ziet dat er dan uit? Ray Kurzweil schrijft in The Singularity is near dat we rond 2030 eerst ons spijsverterings- en klierenstelsel en vervolgens ons bloedvatenstelsel en ons hart zullen vervangen. In de twee daaropvolgende decennia zijn dan het skelet, de huid, de hersenen en de rest van ons lichaam aan de beurt voor een upgrade.

Hij vermoedt dat we weliswaar zullen vasthouden aan de esthetiek en de gevoelswaarde van het biologisch menselijk lichaam, maar dat we een vrijheid van ontwerp zullen ontwikkelen die ons in staat stelt om naar wens van uiterlijk te veranderen, zowel in de fysieke als in de virtuele werkelijkheid.

Oorlogsvoering

Bij cyborgs denk ik al gauw aan futuristische militairen die versmelten met machines. Dat blijft niet per se bij sciencefiction. In 1999 startte DARPA, het innovatieonderdeel van de Amerikaanse defensie, met het subsidiëren van biohybride onderzoeksprogramma’s met als doel kruisingen tussen levende wezens en machine’s te creëren [link onderin]

Michael Golblatt, de directeur van DARPA destijds, hintte op een soort militair transhumanisme: ‘Soldaten die geen fysieke, fysiologische of cognitieve beperking kennen zijn van essentieel belang om in de toekomst bij militaire operaties te kunnen overleven en overheersen.’

Soldaten die geen fysieke, fysiologische of cognitieve beperking kennen zijn van essentieel belang om in de toekomst bij militaire operaties te kunnen overleven en overheersen.

Michael Golblatt (voormalig directeur DARPA)

In de recente jaren richt DARPA zich nog steeds op baanbrekend onderzoek en de nieuwste technologieën voor hun soldaten, maar heeft het minder de toon van Golblatt. De focus ligt nu meer bij brain-computer-interfaces, zodat soldaten bijvoorbeeld met hun brein een zwerm drones kunnen besturen.

Grinders

Aan de andere kant van het spectrum staan de zogenaamde ‘grinders’. Zij hebben hetzelfde ideaal als DARPA, maar dan vanuit individualistische en soms wat anarchistische motieven.

De meest aansprekende voorbeelden van deze stroming zijn Lepth Anonym, Stellarc en Tim Cannon.

  • De Engelse Lepth Anonym was in 2011 een van de eersten die zichzelf online kenbaar maakte als biohacker en grinder [link onderin]. Met dunschillers, scalpels, naalden en wodka voor de sterilisatie, bracht ze magneten en andere voorwerpen onder haar huid.
  • Stelarc is een Australische kunstenaar. Hij liet voor zijn stuk Ping Body elektrodes aan zijn spieren bevestigen waarmee anderen zijn lichaamsbewegingen via internet konden besturen [link onderin].
  • Tim Cannon is de oprichter van Grindhouse Wetware [link onderin]. Waar ik een chip in mijn hand heb laten zetten, gaat Tim nog een stap verder. Hij heeft onder meer de Circadia in zijn onderarm geïmplanteerd. Dit apparaatje, ter grote van een doosje met een spel kaarten, meet continu zijn lichaamstemperatuur [link onderin].

Hardware aanpassen

De motivatie om radicale verbeteringen aan zijn lichaam aan te brengen is dat Cannon de hardware van de mens wil verbeteren. ‘De hardware die we nu hebben is geweldig om, zeg, schedels in te slaan op de Afrikaanse savanne, maar niet zo bruikbaar voor de wereld waarin we nu leven. We moeten onze hardware aanpassen.’

We moeten onze hardware aanpassen.

Tim Cannon (Grindhouse Wetware)

Hij heeft niets met het idee dat het biologische lichaam echt, natuurlijk en authentiek is. Naar zijn stellige overtuiging is dat irrationeel en sentimenteel. Zodra er protheses zijn die beter zijn dan zijn eigen ledematen, dan zou hij er geen moeite mee om zijn eigen armen en benen te laten amputeren en vervangen.

Zijn einddoel komt in de buurt van het beeld van de Primo Posthuman (B) of Emulaties (C). Hij stelt zichzelf voor als een systeem van onderling verbonden, informatie-zoekende knooppunten, die in zich uitbreidende bogen door het universum reizen en die in die onmetelijke ruimte intelligentie delen, leren, ervaren en ordenen. De modificaties aan zijn eigen lichaam ziet hij als de eerste kleine stapjes naar dat einddoel.

Exoskelet

Hoe realistisch is het beeld van een cyborg volgestopt met elektronica? In een artikel in The Verge deelt redacteur Adi Robertson haar ervaringen met implantaten [link onderin]. Zo rond 2010 had ze een magneet laten implanteren in een van haar vingers die langzamerhand zijn werking verloor.

Ze haalt terecht aan dat hoe beter draagbare technologie wordt, des te minder het nodig is om permanente ingrepen te doen in het lichaam. Neem bijvoorbeeld een exoskelet voor kracht, slimme lenzen voor het tonen van informatie en brain-computer-interfaces voor het aansturen van machines.

B Primo Posthuman

Het Primo Posthuman-project is bedacht naar Natasha Vita-More. Het is een blauwdruk voor wat ze een ‘platformonafhankelijk lichaam’ noemt. Hierbij is de menselijke gedaante volledig vervangen door een gestroomlijnd antropomorfisch apparaat.

Dit apparaat is een ‘krachtiger, robuuster en flexibeler lichaam met betere prestaties en een moderne vormgeving’. De bezieling en besturing van het apparaat bevindt zich in een geüploade, niet aan specifieke hardware gebonden geest.

Haar bevat onderdelen zoals een metabrein (voor toegang tot het internet) met een neocortex-prothese van kunstmatige intelligentie met nanobots, een slimme huid die tegen de zon kan met biosensoren voor veranderbare kleur en textuur, en heel precieze zintuigen.

C Emulaties

In zijn boek The Age of Em schetst de econoom Robin Hansen een beeld van een wereld die wemelt van de uploads (ook wel emulaties genoemd, afgekort naar Ems). Dit is een visie die de eerder genoemde Hans Moravec ook propageert en waar ik in het deel over mind uploading ook al wat over heb geschreven.

In de ideaaltypische wereld van Hansen ben je in staat om meerdere kopieën van jezelf te maken. Gezien zijn achtergrond is het niet zo gek dat Hansen in zijn boek de focus legt op de consequenties voor werkgelegenheid, economische systemen en industriepolitiek [link onderin]. Hij denkt dat de Ems voor ons gaan werken en dat mensen daarmee met pensioen kunnen gaan.

Naast de enorme hoeveelheid vrije tijd hebben we als mens dan andere voordelen. Als upload worden we niet gehinderd door de alledaagse zorgen over de eindigheid van leven of beperkte cognitieve mogelijkheden. Max Tegmark stelt in zijn boek Life 3.0 dat voor de realisatie van dit idee geen enkele ons bekende natuurwet geweld aan hoeft te worden gedaan. De vraag is dan vooral wanneer we dit kunnen: is dit binnen een paar jaar, enkele decennia of millennia?

De hoofdrolspeelster in de film Ghost in the Shell is een cyborg: deels mens en deels machine.


In dit deel schrijf ik over een netwerk van mensen (of breinen). In het Engels wordt dit concept aangeduid als de hive mind.

Hive mind (6)

De term hive mind is een analogie naar de wereld van insecten. De Nederlandse vertaling van ‘hive’ is bijenkorf. Volgens dit concept koppelen we menselijke en digitale breinen samen, zodat een collectief brein of bewustzijn ontstaat. Net zoals een bij op zichzelf niet zoveel kan, wordt de mens sterker door het direct combineren met onze hersencapaciteiten.

Toonaangevende spelers binnen het transhumanisme zoals Elon Musk en Zoltan Istvan menen dat menselijke intelligentie(s) het uiteindelijk gaan afleggen tegen superintelligentie in de vorm van computers en robots. De enige manier waarop we ons als mens hiertegen kunnen wapenen is door een netwerk te creëren van menselijke breinen onderling en met kunstmatige intelligentie systemen.

Gezien de competitieve beperkingen van onze biologische systemen hebben we geen keuze dan met robots samen te smelten.

Zoltan Istvan (transhumanist)

Zoltan Istvan: ‘Om beter te zijn dan robots, betekent dat we hen moeten verslaan. Gezien de competitieve beperkingen van onze biologische systemen hebben we geen keuze dan met robots samen te smelten’ [link onderin].

Hive mind uitleg

Met enige fantasie zou je al kunnen zeggen dat we ons gedragen als bijen. Volgens biologen zijn er namelijk twee kenmerken van zo’n structuur [link onderin]:

  1. Verdeling van werk;
  2. Verdeling van reproductie (denk aan de verdeling tussen de koningin en de werkbijen).

De menselijke evolutie heeft zeker geleid tot het eerste kenmerk, maar (nog) niet tot de tweede. Als we technologisch in staat zijn om onze intelligenties te kopiëren en te reproduceren, komt het tweede kenmerk dichterbij.

Belemmeringen

Het koppelen van menselijke breinen met elkaar kan leiden tot de hive mind. Volgens sommige experts zoals Anders Sandberg en futurist Ramez Naam duurt dit niet zo lang meer [link onderin]. De grootste belemmering zit naar verwachting niet zozeer in het uitlezen of versturen van hersensignalen, maar de interpretatie door de ontvangende persoon.

Ramez Naam: ‘Neem bijvoorbeeld zoiets als het concept berg. Dit is niet alleen een andere set aan ervaringen en herinneringen in mijn brein ten opzichte van iemand anders, maar is ook fysiek en biologisch anders in neurologische en synaptische verbindingen.’

Daar waar de interpretatie de grootste barrière lijkt, gaan de ontwikkelingen wat betreft hardware snel. Zo hebben onderzoekers van de Brown University (Verenigde Staten) in 2019 hersenchips ontwikkeld die met megabits per seconde informatie kunnen ontvangen en versturen [link onderin]. Ze hebben deze chips de toepasselijke naam ‘neurograins’ gegeven.

Mary Lou Jepsen

Mary Lou Jepsen is één van de meest visionaire ondernemers op dit gebied, naast de eerder besproken Bryan Johnson (Kernel) en Elon Musk (Neuralink). Mary Lou Jepsen heeft gewerkt voor Oculus en Google [x] voordat ze in 2016 het bedrijf Openwater oprichtte [link onderin]. Het doel van dit bedrijf is om te komen tot een betaalbaar product voor het uitlezen en versturen van hersensignalen.

Dit is dus anders dan de voorbeelden van Kernel en Neuralink, aangezien ze (nog) niet van plan zijn om elektroden in de schedel te plaatsen. Uiteindelijk kunnen we met het product van Openwater in de woorden van Mary Lou Jepsen komen tot ‘praktische telepathie’. De methoden die ze hiervoor willen combineren zijn die van infrarood licht, gefocust ultrasoon geluid en holografie.

Neuralink

In mijn artikelen over de toekomst van de mens en neurotechnologie heb ik uitgebreid geschreven over het bedrijf Neuralink van Elon Musk [link onderin]. In juni 2019 organiseerde het bedrijf een persconferentie waar de nieuwe versie van hun chip werd gepresenteerd [link onderin]. Het doel van deze chip is om hersensignalen uit te lezen en om de hersenen uit te sturen. ‘Read and write’ in computertaal.

Hiervoor zijn zo’n 1.024 kleine draadjes gekoppeld aan een chip, de zogenaamde ‘N1’ van Neuralink. Om de superkleine draadjes in de schedel bij de juiste neuronen te prikken, zonder bloedvaten in het brein te raken, maakt het bedrijf gebruik van een geavanceerde operatierobot. Tot nu toe hebben ze de chip bij negentien ratten ingebracht met een succesratio van 87%.

Versmelten met machines

Elke chip kan 200 MB per seconde analyseren en verzenden. Met een totaal van 10 chips komt dat neer op 2 gigabyte per seconde. De chips zijn via bluetooth verbonden aan een smartphone of ander apparaat. Vanaf 2020 wil het bedrijf de eerste experimenten doen bij menselijke patiënten.

Het uiteindelijke doel is niet medisch. Zoals je in het deel over superintelligentie hebt kunnen lezen, heeft Musk al vaker aangegeven dat de enige manier waarop we als mens niet irrelevant worden ten opzichte van kunstmatige intelligentie is om met machines te versmelten.

Consequenties

Wat zijn de gevolgen, mochten we in staat zijn om telepatisch met elkaar te kunnen communiceren? Anders Sandberg is positief: ‘We kunnen concepten, ideeën en zintuigelijke informatie direct naar elkaar overbrengen.’ Daarmee kunnen we elkaar beter begrijpen en ontstaan er mogelijk (en hopelijk) minder conflicten. Het leidt ook tot een snellere verspreiding van ideeën, ontdekkingen en technische innovatie.

We kunnen concepten, ideeën en zintuigelijke informatie direct naar elkaar overbrengen.

Anders Sandberg (transhumanist)

Risico’s die opdoemen zijn fouten in de hardware en software en de controle over de technologie. Wat als iemand of een bedrijf mee kan kijken in je gedachten, deze kan beïnvloeden en sturen? Zelf zie ik de vergelijking met het internet. Daarbij heerste de positieve en naïeve gedachte dat open informatie zou leiden tot meer begrip en minder oorlogen.

Maar het internet bracht ons ook de verslavende werking van social media, het dark web, virussen en filterbubbels. Gaat hetzelfde op met een nog krachtigere technologie die direct ingrijpt op ons brein en daarmee onze identiteit en ons wezen?

Globaal brein (Jos de Mul)

Jos de Mul is hoogleraar wijsgerige antropologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. In een artikel in Vrij Nederland schrijft hij dat het internet al de eerste primitieve vorm is van het globaal brein [link onderin]. ‘Het internet wordt niet zonder reden aangeduid als het zenuwstelsel van de informatiesamenleving.’ Hij schrijft dat het idee van het globaal brein met de ontwikkeling van breinmachine-interfaces haar metaforische karakter steeds meer lijkt te verliezen.

Het internet wordt niet zonder reden aangeduid als het zenuwstelsel van de informatiesamenleving.

Jos de Mul (Erasmus Universiteit)

Sociale insecten zoals bijen hebben zich in de loop van de evolutie ontwikkeld van relatief onafhankelijke individuen naar een geïntegreerd superorganisme dat uitsluitend zo nog kan bestaan. De Mul verwacht dat wanneer de mens dit evolutionaire pad zal volgen niet alleen de centra van bewustzijn en interactie zijn gedistribueerd, maar ook het zelfbewustzijn.

Een collectief bewustzijn. Dat klinkt esoterisch en spiritueel, maar wellicht brengt technologie ons als mens hiertoe in staat. Deze vergelijking doemt elke keer op: transhumanistische technologieën hebben griezelig vaak dezelfde doelen voor ogen als religies en spirituele groeperingen. Of misschien is dat juist wat ons mens maakt.

Superorganisme (Koert van Mensvoort)

Vergelijkbaar met het globaal brein en de hive mind is het concept van het superorganisme. In mijn interview met Koert van Mensvoort besprak ik dit met hem [link onderin]. In zijn boek Next Nature beschrijft hij het als een ‘memetisch organisme’. Memetica is een term van Richard Dawkins die staat voor een verspreiding van informatie via ideeën. Waar genetica staat voor biologische verspreiding en evolutie, verloopt dat bij memetica veel sneller.

Een ‘memetisch organisme’ of superorganisme is een stadium waar we ons nu wellicht al in bevinden. Net zo min als een bijenkorf de individuele bij vervangt, is dit organisme geen vervanging van de mens. Wij als mens zijn continu ingekapseld door techniek. Neem het internet: dat je altijd verbonden bent met kennis en anderen doet iets met je denken, je identiteit en autonomie.

Ik vind de film The Upgrade een prikkelend beeld van hersenimplantaten waarmee je verbonden bent met anderen en het internet.


In dit deel schrijf ik over de mogelijke gevolgen bij de introductie van de eerder genoemde technologieën.

Gevolgen

Vroeger waren fysieke vermogens bepalend voor je succes in de wereld. Tegenwoordig geldt dat in een steeds grotere mate voor je cognitieve vermogens. Wat is de impact als je intelligentie kan downloaden, zoals ik in de delen over mind uploading en de hive mind heb beschreven?

Zoltan Istvan is ervan overtuigd dat hij en zijn vrouw niet meer hoeven te sparen voor het hoger onderwijs van zijn kinderen. In een opinieartikel stelt hij dat zijn dochters over 15 jaar direct alle kennis van een universiteit kunnen downloaden in hun brein [link onderin]. Betekent dat ook dat je dan geen pianolessen meer hoeft te nemen?

In mijn beleving is het oefenen en leren van een muziekinstrument, sport, taal of iets anders, juist ook een training in karakter. Het gaat om doorzettingsvermogen, discipline en interpersoonlijk contact. Ik denk dat het vaardigheden zijn die verinnerlijkt moeten zijn. Of ben ik nu naïef en zijn dit soort kwaliteiten straks even makkelijk te downloaden als een app op je smartphone?

Overheid

Overheden krijgen in een toenemende mate te maken met versnellende technologieën; niet alleen in de publieke ruimte, zoals de smart city, maar ook wat betreft de vraag hoe hun inwoners het willen gebruiken. Eerder schreef ik een artikel over de invloed van technologie en de rol daarin van de overheid [link onderin].

Een aspect daarvan is wet- en regelgeving. In mijn artikel over de toekomst van de mens ga ik hier nog dieper op in [link onderin]. Zo kun je denken aan een recht op lichamelijk soevereiniteit, gelijkheid en het recht om je niet te verbeteren of te koppelen aan een machine. In de gemeenschap van cyborgs heeft Richard Mackinnon een aanzet gedaan met het formuleren van vijf rechten voor zogenaamde ‘mutanten’ [link onderin].

Narcistisch

De grootste beperkingen van het transhumanisme die ik ervaar, zijn de nadruk op de mens en het consumentisme. Je zou kunnen zeggen: de narcistische kant van mensverbetering.

  • De nadruk op de verheffing van de mens maakt dat we de rest van de wereld soms uit het oog verliezen. Terwijl een rapport van de Verenigde Naties over biodiversiteit uit 2019 laat zien dat de natuur wereldwijd in een ongekend hoog tempo achteruit gaat [link onderin]. In de afgelopen vijftig jaar is bijna de helft van alle ecosystemen op land en in zee ernstig aangetast door menselijk handelen.
  • Onze wereld draait om kapitalisme, consumentisme en economische groei. Niet dat ik mezelf als communist beschouw, en ik ga zelf ook vaak genoeg de fout in, maar het menselijk lichaam als commercieel product te beschouwen lijkt me een stap in de verkeerde richting. Of zoals mijn podcastgast Maxim Februari dit in een column heeft verwoord [link onderin]. Valt het dan ook te prooi aan de neiging van ons als consumenten om alles te ruïneren, verwoesten, plat te branden en te slopen in de zoektocht naar nog goedkoper en nog meer geld?

De plus

Zoals ik al eerder schreef valt het transhumanisme uiteen in diverse stromingen, waarbij de kosmopolieten, democraten en posthumanisten de bovenstaande uitdagingen wellicht eerder erkennen en oppakken.

Maar het neemt niet weg dat het transhumanisme de schijn tegen heeft. Zo vraagt de Sloveense cultuurcriticus Slavoj Žižek zich af waar de plus in de naam Humanity+ voor staat [link onderin]. Hij filosofeert over twee opties: of het staat voor de rest van de mensheid, of het betekent dat één groep mensen zich verbetert ten koste van anderen. Hij hoopt – net als ik – op het eerste, maar vermoedt het tweede.

Oplossing

De oplossingen zijn volgens mij niet zozeer technologisch, maar juist niet-technologisch. Hierbij sluit ik me aan bij de ideeën van Andrew Keen in zijn boek How to fix the future [link onderin]. Hier heb ik hem ook over geïnterviewd voor mijn YouTube kanaal [link onderin].

Ik moet hierbij aantekenen dat hij het in bredere zin heeft over de nadelige invloed van machtige technologiebedrijven, maar ik denk dat zijn ideeën ook toepasbaar zijn op het transhumanisme.

  • Bedrijfsleven. Bedrijven maken producten en diensten die ons als mens reflecteren en respecteren;
  • Gebruikers. Consumenten maken bewuste keuzes in welke producten en diensten ze al dan niet gebruiken;
  • Wetgeving. Overheden maken wetten en handhaven deze om haar inwoners te beschermen;
  • Burgerschap. Burgers verenigen zich in belangengroeperingen om (politieke) invloed uit te oefenen;
  • Onderwijs. Scholieren en studenten zijn zich bewust van de impact van technologie en keuzes, waarmee zij hun rol als betrokken ondernemer (punt 1), gebruiker (punt 2) of burger (punt 4) kunnen invullen.

Los van deze rollen blijft het de vraag vanuit welke doelstellingen en waarden ze worden ingevuld. In mijn artikel over de toekomst van de mens heb ik daar een aanzet voor gegeven [link onderin]. In mijn beleving zou het goed zijn om technologieën afzonderlijk en per casus te beoordelen door ze af te zetten tegen onze waarden.

Casus

Als voorbeeld van deze oefening neem ik cryogene suspensie. Het is een menselijke en maatschappelijke vraag hoe waarden zoals veiligheid, autonomie, waardigheid en vervulling hierdoor worden uitgedaagd. Het lastige daarbij is dat het niet alleen een individuele afweging is, die voor iedereen anders kan zijn, maar dat het ook een bredere vraag is.

Zoals: moet dit in ons land wettenlijk mogen (zijn er bijvoorbeeld regels met betrekking tot de veiligheid), is het dan voor iedereen beschikbaar (gelijkheid) en mag je de keuze voor anderen (zoals je kind) maken (autonomie)?

Toekomst

De meest waarschijnlijke richting van het transhumanisme ligt volgens mij in de ruimte. Dit is een thema dat ik in mijn podcast heb verkend in interviews met Angelo Vermeulen en Ans Hekkenberg [link onderin]. Het menselijk lichaam zoals we dat kennen is geëvolueerd in miljoenen jaren op aarde, met de zuurstof, natuurlijke hulpbronnen en zwaartekracht. Maar dat lichaam is helemaal niet handig in de ruimte, in kolonies op de Maan of Mars.

Heel kort door de bocht: willen we het menselijk lichaam aanpassen zodat het beter tegen kosmische straling, het gebrek aan zwaartekracht of andere kosmische ongemakken kan?

Homo Universum

Volgens de Engelse astronoom Lord Martin Rees is het onwaarschijnlijk dat de wet- en regelgeving op aarde zo open wordt dat we vergevorderde methoden van mensverbetering toe laten. Hij voorziet een scenario waarbij een groep mensen de aarde voorgoed verlaat om zich op Mars te vestigen. Daar is wetgeving veel minder stringent of zelfs afwezig.

De toekomst van het transhumanisme ligt in het heelal.

Peter Joosten

Waarschijnlijk is het daar juist wel een goed idee om transhumanistische concepten toe te staan. Denk aan genetische modificatie tegen straling, bionische ogen of cryogene suspensie om duizenden jaren door het heelal te reizen. Op die manier ontstaat er vertakking van de menselijke soort; naast de Homo Sapiens wellicht de Homo Universum (in het Latijn is ruimte Universum, vandaar dat ik deze naam bedacht).

Het lijkt misschien speculatief, maar de eerste tekenen zijn al zichtbaar. Zo hebben astronauten op het ruimtestation ISS in 2019 een experiment gedaan met genetische modificatie met CRISPR/cas9 om de effecten van schade aan DNA door ruimtestraling te onderzoeken [link onderin].

De film The Titan speelt met het idee om astronauten genetisch aan te passen zodat ze beter bestand zijn tegen de ruimte.


Wat is mijn conclusie?

Conclusie

Ik start met een persoonlijk verhaal over hoe mijn keynotes en presentaties over dit onderwerp soms worden ontvangen.

De gespreksleider keek de zaal in. ‘Zijn er nog vragen aan de sprekers?’ Het was de eerder genoemde avond in De Balie in Amsterdam over de rol van technologie in ons leven. De avond was opgezet rondom de film The Matrix die twintig jaar eerder was uitgebracht.

Een vrouw op de eerste rij keek mij aan. ‘Waarom wil je dit allemaal?’ De verbijstering spatte van haar gezicht. Nog voor de context: ten opzichte van de andere twee sprekers was ik het meest progressief over het gebruik van technologie in mijn leven. Ik noemde mezelf dan geen transhumanist, voor de aanwezigen maakte dat geen verschil.

Onvermijdbaar

Destijds kon ik voor mijn gevoel haar vraag niet helemaal goed beantwoorden. Op weg naar huis, in de trein naar Amersfoort, bedacht ik me wat ik de volgende keer zou zeggen.

De ontwikkelingen in het transhumanisme zijn volgens mij onvermijdbaar. Over de werkbaarheid van sommige van de methoden, zoals cryogene suspensie of mind uploading, kun je nog speculeren. Dat geldt net zo goed voor het tijdspad van de ontwikkelingen. Maar in algemene zin zijn veel krachten, belangen en geldstromen erop gericht om meer wetenschappelijk onderzoek te doen om het menselijk welbevinden te vergroten.

Ervaren

Waar we nu met ontsteltenis kijken naar sommige van de hier beschreven ideeën, is dat voor volgende generaties wellicht normaal. Want zij zijn opgegroeid in een hele andere sociale, culturele en economische context. Net zo min als vorige generaties zich niet konden voorstellen wat het internet was of hoe je continu bereikbaar zou kunnen zijn voor de wereld met een mobiele telefoon.

Om die reden ben ik gefascineerd door het transhumanisme. Aangezien het mijn overtuiging is dat het onontkoombaar is, wil ik het nu zo veel mogelijk zelf ervaren en onderzoeken wat het betekent. Dat doe ik door te experimenteren met nieuwe technologie, door er veel over te lezen en andere experts over te interviewen.

Niet alles is techniek

Ondanks mijn optimisme over vooruitgang is het niet zo dat we nu niets hoeven te doen. Als we niet oppassen dan rollen we geruisloos in de ‘automatische samenleving’. Dat is een term die filosoof Bernard Stiegler gebruikt voor een maatschappij waarin mensen zijn onderworpen aan digitaal-economische systemen [link onderin].

Als we niet oppassen dan rollen we geruisloos in de automatische samenleving.

Bernard Stiegler (filosoof)

Ik vind dat we ons als mens niet verder hoeven aan te passen aan digitalisering, maar dat we nieuwe technologieën moeten inzetten voor vrijheid, autonomie, veiligheid, privacy, waardigheid en andere belangrijke menselijke waarden. In de wereld van de toekomst staat wat mij betreft welzijn voorop en houden we rekening met de humanitaire en planetaire grenzen, zoals Kate Rayworth ook schrijft in haar boek De Donut Economie [link onderin].

Kortom, de (transhumanistische) toekomst is wat mij betreft niet zo simpel en steriel als in de meeste sciencefictionverhalen.

Betere wereld

Mijn visie is dat we wetenschappelijke vooruitgang en nieuwe technologie inzetten om sociale ongelijkheid te verkleinen, de diversiteit in natuur en mensen te behouden en de wereld steeds een beetje beter en mooier maken. Wat dat betreft ben ik het eens met het opinieartikel van Joi Ito van het MIT Media Lab, die het ‘de verantwoordelijkheid van onsterfelijkheid’ noemt [link onderin].

Of we als mens de verantwoordelijkheid aan kunnen? Ik denk van wel. Juist het gebruiken van technologie maakt ons mens, net zoals onze nieuwsgierigheid, onze experimenteerdrang en risicogedrag. Net zoals je van kind naar puber naar volwassene leert hoe je met verantwoordelijkheden omgaat, geldt dat ook voor ons als mensheid.

Als we niet leren de verantwoordelijkheid te nemen, dan kan het een sciencefictionfilm worden. Eentje waar het niet goed afloopt voor ons als mens.

De film Transcendence gaat zowel over mind uploading als over de impact van superintelligentie.


Dit deel gaat over non-fictie over transhumanisme zoals boeken en documentaires.

Boeken en documentaires

Een aantal passages in dit artikel zijn afkomstig uit het boek Mensmachine van de Ierse auteur Mark O’Connell [link onderin]. Ik vond het één van de fijnste boeken over dit onderwerp. Dit komt omdat de schrijver in staat was om zijn eigen kleuring aan het verhaal te geven. Het voelt meer als een tocht langs prominente figuren in de beweging, waar hij soms ogenschijnlijk onbelangrijke details naar voren haalt of treffende vergelijkingen maakt.

Daarnaast is O’Connell in staat om zijn intuïtie te verwoorden: dat het besef van onze sterfelijkheid ons juist mens maakt. Tegelijkertijd willen we als mens juist aan diezelfde sterfelijkheid ontsnappen. Zoals een recensent het mooi schreef: ‘Van die ironie is To Be a Machine doordrenkt.’

Homo Deus

Een ander boek dat transhumanisme raakt is Homo Deus van de Israëlische professor Yuval Noah Harari [link onderin]. Volgens hem is het onomkeerbaar dat we ons mens willen verbeteren en dat we ons uiteindelijk zullen samenvoegen met machines. Het grootste gevaar huist volgens hem in het dogma van het humanisme; dat we als mens zelf voelen en weten wat goed voor ons is. Hij waarschuwt dat bedrijven en overheden met big data en kunstmatige intelligentie waarschijnlijk beter weten wat we willen en ons daarmee ons gedrag kunnen voorspellen.

Daarnaast komt het transhumanisme en de vormen daarbinnen aan bod in mijn eigen boek Biohacking, de toekomst van de maakbare mens [link onderin].

Interview Mark O’Connell

Op het Brave New World conference 2018 in Leiden hield ik een interview met auteur Mark O’Connell, die het boek De Mensmachine schreef. We praten over zijn boek, de meest iconische karakters daarin en hoe hij naar het transhumanisme kijkt.

Bekijk het interview:

Interview met auteur Mark O’Connel

Documentaires

In de afgelopen jaren zijn verschillende documentaires verschenen over het transhumanisme of deelaspecten daarvan. Hieronder volgt een korte opsomming:

  • Technocalyps (2006). De Vlaamse filmmaker en filosoof Frank Theys maakte deze documentaire in drie delen. In de documentaire komt onder meer Anders Sandberg voor. De documentaire is te vinden op YouTube [link onderin].
  • Transcendent Man (2009). Deze documentaire gaat over het leven en de ideeën van Ray Kurzweil. De documentaire kun je tegen betaling streamen via Amazon [link onderin].
  • More Human than Human (2016). Deze documentaire is in Nederland uitgebracht door 2Doc en uitgezonden door NPO. De documentaire richt zich op de ontwikkeling van robotica en superintelligentie; onder andere Nick Bostrom, Gary Kasparov en Stephen Hawking komen aan het woord.

Meer nog dan in non-fictie vinden de ideeën uit het transhumanisme hun weg in fictie, zoals je straks zult zien. Dat neemt niet weg dat de bovenstaande boeken en documentaires een goed beeld geven van de huidige ideeën en stand van zaken in wetenschap en techniek.


Dit deel gaat over fictie in de vorm van boeken, series en films. Specifiek gaat het over sciencefiction; de mogelijke toekomst met fictieve of daadwerkelijke concepten.

Films transhumanisme

Welke series, films en fictie-boeken raken belangrijke punten als het gaat om transhumanisme? Bovenin het artikel heb je al mijn Scifi Visie video daarover kunnen bekijken, hieronder volgt een toelichting. In grote lijnen heb ik de indeling van de verschillende vormen binnen het transhumanisme aangehouden.

Supermensen & cyborgs

Het maken van supermensen of cyborgs komt vaak terug in films en series. Neem de serie De man van 6 miljoen [link onderin]. Deze serie werd van 1974 tot 1978 uitgezonden. De hoofdrolspeler Steve Austin werd met bionische onderdelen herbouwd.

Een recenter voorbeeld is de film Ghost in the Shell uit 2017 [link onderin]. Deze film met Scarlett Johansson is een remake van de origineel uit 1995 met de titel Kôkaku Kidôtai. Een interessant aspect aan het verhaal is de mate waarin je nog jezelf bent, als je bionische onderdelen hebt die eigendom zijn van een bedrijf of overheid.

De film Upgrade (2018) speelt met een ander thema: wie heeft er controle en de macht als je met een hersenimplantaat, verbonden met het internet, je intelligentie en vaardigheden radicaal kan verbeteren?

Cryogene suspensie

Het concept van cryogene suspensie wordt in sciencefiction films, series en boeken regelmatig gebruikt. In de film Demolition Man (1993) met Sylvester Stalone en Wesley Snipes worden gevangenen voor een lange tijd ingevroren als een wijze van straf. In Passengers (2016) zijn astronauten (gespeeld door Jennifer Lawrence en Chris Pratt) ingevroren om een lange ruimtereis te overbruggen.

Meer filosofisch is de film Vanilla Sky (2001) met Tom Cruise. Wat als je geheugen wordt gewist als je in cryogene suspensie gaat? Wat ervaar je als je bent ingevroren? Welke herinneringen heb je als je weer tot leven wordt gewekt?

In het boek Zero K van Don LeLillo speelt de auteur met het concept tijd [link onderin]. Welke rol heeft tijd nog als je in cryogene suspensie bent? Ben je nog wel mens zonder het verstrijken van de tijd? Of misschien ben je juist meer mens dan ooit?

Mind uploading

Het idee van mind uploading prikkelt de fantasie van schrijvers en regisseurs wellicht nog van meeste. Uiteraard komt dan The Matrix (1999) bij mij op, al gaat het daar meer om het simuleren van de werkelijkheid dan mind uploading zoals ik het in dit artikel heb beschreven.

In de film Self/less (2015) met Ryan Reynolds wordt de inhoud van het brein van de ene naar de andere persoon overgezet. In de serie Altered Carbon (2018) worden de hersenen, inclusief iemands persoonlijkheid, in een soort van diskette geplaatst. Door de diskette in een jonger lichaam te plaatsen kun je uiteindelijk heel oud worden. Overigens vond ik dit concept leuk uitgewerkt: er is een scene dat de (diskette van) oma van de hoofdrolspeelster zich in het lichaam van een grote getatoeëerde bebaarde motorrijder bevindt.

Black Mirror

De aflevering Be right back van Black Mirror (2015) speelt met het idee dat een overlijdende virtueel kan verder leven door je social media te analyseren. Dit lijkt griezelig veel op de Bin48 en Eterni.me projecten die ik heb beschreven. In eerste instantie is de hoofdrolspeelster blij met de robotversie van haar overleden man, inclusief de prestaties in de slaapkamer, totdat zij zich realiseert dat ze toch zijn menselijke tekortkomingen mist.

Toekomst

Zijn we als mens nog wel veilig als superintelligentie ontstaat? In Transcendence (2014) met Johnny Depp kopieert een wetenschapper zijn herseninhoud in een computer. Een lange tijd speelt de film met de vraag of het kunstmatige intelligentie systeem dat is ontstaan daadwerkelijk de wetenschapper is, of een zelfstandig algoritme.

In het deel over Gevolgen schreef ik dat de kans groot is dat verregaande aanpassing en verbetering van de mens plaatsvindt in de ruimte. In een aantal verhalen komt dit terug. In het boek Seveneves van Neal Stephenson ontstaan verschillende aftakkingen van het menselijke ras na genetische aanpassing. In de film The Titan (2018) wordt een astronaut op aarde aangepast om beter bestand te zijn tegen het leven in de ruimte. Hij blijkt onwaarschijnlijke fysieke capaciteiten te hebben, maar het verandert zijn persoonlijkheid ook op drastische wijze.

Ik moet er overigens bij zeggen dat het een bar slechte film is, maar vanwege het intrigerende concept vond ik het wel de moeite waard om de film op te nemen in dit overzicht. De andere genoemde boeken, series en films kan ik je zeker van harte aanbevelen.

In Passengers gaan de hoofdrolspelers in cryogene preservatie om een lange ruimtereis te overbruggen.


In dit deel staat extra informatie: mijn presentatie over het onderwerp, een paar video’s en de lijst met alle links.

Leeslijst

Ik geef lezingen over dit onderwerp:

Eerder schreef ik de volgende artikelen rond dit thema:

Dit zijn gerelateerde artikelen:


Deze podcastinterviews heb ik over dit onderwerp gemaakt.

Je kan het beste via iOS (iPhone), Spotify of via een andere podcast app naar deze afleveringen luisteren.

Aflevering 90 gaat speciaal over het transhumanisme:

Dit zijn andere podcasts over het onderwerp. Zoek ze op in je app of in Spotify:

  • Aflevering 83 met professor Maartje Schermer over human enhancement.
  • Aflevering 74 is met professor Peter-Paul Verbeek en Robin Rotman (BNR en FD) over mensverbetering en ethiek.
  • Aflevering 69 is met professor Michael Bess, auteur van het boek Make Way for the Superhumans.
  • Aflevering 62 is met Martijn van den Heuvel over o.a. neurotechnologie en de plannen van Elon Musk met Neuralink.

Deze video’s heb ik over dit onderwerp gemaakt.

  • Interview met Aubrey de Grey over onsterfelijkheid.
  • Interview met Esther Keymolen over impact van technologie.
  • Interview met Andrew Keen over regulering van technologie.
  • Interview met Khannea Suntzu over het transhumanisme.

Ik kwam in de media over dit onderwerp.

In deze interviews met Yoeri Leeflang van 3FM uit 2019 praten we over dit onderwerp:

In 2018 werkte ik mee aan een podcastreeks van 10 afleveringen van het Financieel Dagblad en BNR Nieuwsradio over de mens van de toekomst. Hierin kwam het onderwerp transhumanisme ook geregeld aan bod.

Onder leiding van journalist Robin Rotmans ging ik samen met professor Peter-Paul Verbeek van de Universiteit van Twente in gesprek over de impact van technologie op de mens. De afleveringen kun je verderop beluisteren.

In januari 2018 werd ik geïnterviewd door FunX radio over transhumanisme. Beluister het fragment hieronder:

Interview FunX radio


Deze non-fictie boeken heb ik in dit artikel gebruikt.

  • Boek Mensmachine (tip)
  • Boek De Singulariteit is nabij (tip)
  • Boek Homo Deus
  • Boek 21 lessen voor de 21 eeuw
  • Boek The Transhumanist Wager
  • Boek Death is wrong
  • Boek Aldus sprak Zarahoestra
  • Boek De antwoorden op de grote vragen
  • Boek The Prospect of Immortality
  • Boek Mind Children
  • Boek The Age of Em
  • Boek Life 3.0
  • Boek Next Nature

Deze documentaires heb ik genoemd.

Deze fictie boeken, series en films komen in het artikel aan bod.

Dit zijn externe links die ik heb gebruikt, gerangschikt per deel.

Betekenis:

Personen:

Argumenten voorstanders:

Kritiek

Methode: supermens

Methode: cryogene suspensie

Methode: mind uploading

Methode: superintelligentie

Methode: robots en cyborgs

Methode: hive mind

Impact

Conclusie


Wat roept dit artikel bij je op? Laat een reactie achter!