Human Enhancement. Wat is dat eigenlijk? Wat is er op tegen om jezelf te verbeteren, of dat nu met technologie of supplementen is? Dat komt door de impact die de acties van een individu kunnen hebben op de maatschappij. Dat biedt kansen, maar ook risico’s en gevaren.

Wat is human enhancement?

‘Human enhancement’ is vrij vertaald: mensverbetering. De definitie van ‘human enhancement’ is het gebruiken van biomedische technologieën die andere doelen hebben dan het genezen of voorkómen van ziekten.

Zelf associeer ik dit met biohacking, het optimaliseren van mijn leven en lichaam met biologie en technologie. Ik associeer het ook met het computerspel Deus Ex (afbeelding boven). Daarin kon je bepaalde modificaties voor je lichaam kopen, zoals nachtzicht, meer stabiliteit in je hand of mechanische benen om harder te rennen.

Zo ver zijn we (nog) niet, maar dit zijn wel een aantal actuele voorbeelden:

  • concentratieverbeteraars (smart drugs)
  • doping
  • embryoselectie
  • hormoonbehandelingen (om jong te blijven)
  • het implanteren van apparaatjes in het brein om je stemming te verbeteren.

Dit is de belofte: met technologie kunnen we ons op allerlei manieren verbeteren. Daardoor zien we ons lichaam ook steeds meer als een stukje technologie, iets dat we kunnen updaten of herprogrammeren.

Hoe perfect kunnen we onszelf maken? Hoe perfect willen we onszelf maken? En wat is het effect op onszelf, en op de maatschappij om ons heen?

Mindmap met een samenvatting van welke concepten ik belangrijk vind en hoe ze met elkaar samenhangen.


Wat zijn de gevolgen op de samenleving van deze ontwikkeling?

Impact op maatschappij

In november 2016 organiseerde ik een Meetup over Human Enhancement. Zelf houd ik een introductie bij de Meetup. Daarna is Jelte Timmer aan het woord. Jelte ken ik sinds begin dit jaar. We stonden toen letterlijk tegenover elkaar bij een discussieavond over ‘quantified self’ bij Pakhuis De Zwijger in Amsterdam.

Jelte Timmer werkt sinds 2011 als onderzoeker bij het Rathenau Instituut. Hij houdt zich bezig met de maatschappelijke impact van digitale innovaties zoals persuasieve technologie, ‘internet of things’, slimme mobiliteit en big data. Het Rathenau Instituut publiceerde in 2012 een studie naar ‘human enhancement’ met de titel “Goed, beter, betwist”. Jelte werkte ook mee aan deze publicatie.

Wat zijn de grootste zorgpunten van Nederlanders? Dat gaat om de veiligheid van technologieën en de sociale gevolgen van mensverbetering. Ontstaat er een sociale dwang om jezelf te verbeteren? Ontstaan er twee groepen in de samenleving, de verbeterden en de naturellen?

 Rathenau Instituut: Ontstaan er twee groepen in de samenleving, de verbeterden en de naturellen? 

Dit soort ontwikkelingen roept fundamentele vragen op. Mag je wel ingrijpen in het menselijk lichaam om dit te verbeteren? Om mensen van ziek weer gezond te maken, dat hebben we geaccepteerd. Maar van gezond naar beter? Aan de andere kant bieden dit soort technologieën ons als individu en samenleving een heleboel kansen. Die willen we onszelf toch ook niet ontnemen?

Intieme technologie

Na mijn introductie tijdens de Meetup begon Jelte aan zijn verhaal. “We gaan naar een wereld toe van intieme en interne technologie”, volgens Jelte. Tijdens de Industriële Revolutie was de technologie extern gericht. Met intieme technologie richt de technologie zich op de mens (of in de mens).

Human Enhancement is het gebruiken van technologie om een gezond persoon nog gezonder te maken, een fit persoon nog fitter en een slim persoon nog slimmer. Dit is de definitie die Thomas Douglas daar aan heeft gegeven in zijn artikel uit 2008 [link onderin]. Of specifieker, hij noemt het: ‘Moral Enhancement’. 

Technologie om zieke mensen beter te maken, dat is maatschappelijk geaccepteerd. Dat is geen mensverbetering.


Video human enhancement (2x)

Voor de Meetup had ik een interview met Jelte over human enhancement.

Bekijk het interview hieronder:

Interview met Jelte Timmer over human enhancement

In 2017 had ik het met professor Peter-Paul Verbeek (Universiteit van Twente) ook over human enhancement en ‘technologie ethiek’ [link onderin].

Bekijk het interview hieronder:

Interview met professor Peter-Paul Verbeek

In 2018 had ik op het Brave New World conference in Leiden een interview met kunstenaar Agi Haines. Ze heeft bijvoorbeeld als kunstwerk baby’s ontworpen die aangepast zijn (bijvoorbeeld om beter om te gaan met klimaatverandering of juist grotere wangen om meer caffeine op te nemen). Volgens haar is het belangrijk dat kunstenaars hier een rol in nemen om ons als samenleving over technologische ontwikkelingen na te laten denken.

Bekijk het interview hieronder:

Interview met Agi Haines


Wat zijn voorbeelden van mensverbetering? 

Verbetertechnologie (4x)

Biologie wordt steeds meer technologie. Technologie wordt steeds meer biologie. Dit past ook binnen mijn definitie van biohacking: het optimaliseren van mijn lichaam en leven door biologie en technologie. De scheidslijnen worden steeds minder duidelijk. Je kunt biologie en electronica inzetten om jezelf te verbeteren.

Mensverbetering kun je classificeren naar 4 onderdelen. Van non-invasief (buiten lichaam) naar invasief (in lichaam). 

  1. Buiten lichaam + meten. 
  2. Buiten lichaam + helpen. 
  3. In of op lichaam + niet permanent. 
  4. In lichaam + permanent. 

#1 Buiten lichaam + meten. Dit is quantified self [link onderin]. Technologie meet, monitort en geeft feedback op ons gedrag. Technologie werkt hier als een extra zintuig. Jelte: “Het is krankzinnig, maar in 2015 zijn er 80 miljoen wearables verkocht.”

#2 Buiten lichaam + helpen. Een vorm die samenhangt met de vorige is waarbij technologie ons ook gaat helpen. Neem Crystal, een dienst die op basis van je persoonlijke data advies geeft over je sociale relaties en communicatie op internet.

#3 In of op lichaam + niet permanent. Dit gaat om het slikken van nootropics en smartdrugs [link onderin]. Drie voorbeelden zijn:

  • Biohackers die door het slikken van bepaalde supplementen infraroodzicht wilden ontwikkelen.
  • Zakenmensen die microdoses LSD slikken om hun cognitie te verbeteren en in de flow te komen [link onderin].
  • Experimenten in gevangenissen met de suppletie van vitamine D, om de agressie van gevangenen te verminderen.

Het gaat niet alleen om dingen in het lichaam. Deze vorm gaat ook over het ingrijpen op de buitenkant van het lichaam, zoals zwakstroom op je hersenen zetten voor meer focus en concentratie.

 Microdoses LSD voor flow? Zwakstroom op je brein voor meer focus? 

#4 In lichaam + permanent. Dit is wanneer je electronika gaat implanteren in je lichaam. Zelf heb ik dit ook gedaan, met de NFC chip in mijn hand [link onderin].

In de gezondheidszorg wordt dit al gebruikt, zoals ‘deep brain stimulation’ bij Parkinson patiënten of bij mensen die hiermee afkomen van hun depressie.

Mensheid perfectioneren

Een methode die nog meer invasief is, is het bewerken van de genen van een organisme. Dit staat ook wel bekend als genetische modificatie, genetische manipulatie of ‘genetic engineering’ [link onderin]. Met CRISPR/cas9 technologie kun je de bouwstenen of het besturingssysteem van het leven veranderen van een organisme, zoals een mens, dier, plant, bacterie of virus. Wat nog verstrekkender is, is dat de wijzigingen ook kunnen worden doorgegeven aan volgende generaties.

Het is daarmee mogelijk om natuurlijke selectie te vervangen door kunstmatige selectie. De mens is nu in staat om voor God te spelen. In sommige gevallen is dit te billijken. Zo zijn er (erfelijke) aandoeningen die worden veroorzaakt door één gen, zoals de ziekte van Huntington, de aandoening sikkelcelanemie en taaislijmziekte (cystic fibrosis). Waarom zouden we daar niet vanaf willen?

Anders wordt het, wanneer we besluiten om deze technologie te gaan gebruiken om aandoeningen te verhelpen die niet levensbedreigend zijn. Denk aan het veranderen van de kleur ogen, zorgen dat je minder snel kaal wordt of maatschappelijk ingrijpen: de genen uitschakelen die gerelateerd zijn aan alcoholisme of gewelddadigheid.


Hoe kijken we nu aan tegen human enhancement? Welke theorieën kunnen ons denken hierover helpen?

Discussie mensverbetering

De maatschappelijke discussie over mensverbetering is gestoeld op twee peilers, namelijk werkzaamheid en wenselijkheid. Wat betreft werkzaamheid worden vaak veel beloften gedaan over het effect van nieuwe producten, maar zijn de wetenschappelijke bewijzen dun. 

Als het gaat om wenselijkheid, dan hanteren voorstanders van het toepassen van technologie voor mensverbetering vaak individuele (en liberale) argumenten. Tegenstanders hanteren vaak sociale of religieuze argumenten.

 Filosofie van Harris en De Beaufort over mensverbetering 

De kern is dat het gaat om de afweging tussen de vrijheid van het individu versus de collectieve verantwoordelijkheid. Dit is de theorie van John Harris. Jezelf verbeteren is prima, maar wat als je primaire doel is om beter te zijn dan anderen? Doping in de sport vinden we niet acceptabel.

Of neem sociale besmettelijkheid. Dit is de theorie van Inez de Beaufort. Wat als de sociale norm wordt om supplementen te slikken voor het verbeteren van je cognitie. Heb je dan nog wel de keuze om het niet te doen?

Een duidelijke tegenstander van human enhancement is hoogleraar Michael Sandel. Hij richt zich met name op genetica en genetische modificatie met CRISPR/cas9 en aanverwante technologieën. Hij noemt deze doorbraken “veelbelovend en levensgevaarlijk”. Hij waarschuwt in de serie De Volmaakte Mens van de VPRO voor een wereld waarin alleen nog maar supermensen worden getolereerd.

human enhancement spreker

Bij de Ceuvel vertelde ik over human enhancement in relatie tot quantified self.

Mening Human Enhancement

Wat vinden Nederlanders hiervan? Hier heeft het Rathenau Instituut in 2012 onderzoek naar gedaan. Nederlanders zijn vooral negatief ten opzichte van verbeteringstechnologie. Het verminderen van negatieve eigenschappen is minder erg dan het verbeteren van een eigenschap die al goed is.

Dit geldt nu bijvoorbeeld ook voor plastische chirurgie: iemand afhelpen van een hazenlip wordt anders beoordeeld dan het inspuiten van botox. Al lijkt dat laatste ook steeds meer geaccepteerd te worden. Dit laat ook zien dat de acceptatie ten aanzien van vormen van mensverbetering over de jaren heen kan verschuiven. 

In de middeleeuwen kenden we het concept privacy nog helemaal nietProfessor Munnik

Zo had ik hier tijdens een lezing bij de Fontys Hogeschool in Eindhoven een discussie over met professor Munnik (Universiteit van Tilburg). Hij gaf wel een boeiend voorbeeld. In de Middeleeuwen hadden we een heel ander beeld van privacy dan we nu hebben. Of beter gezegd: toen bestond privacy nog niet. Conclusie: sociale normen en waarden verschuiven door de tijd.

Debat mens technologie

Andere interessante bevindingen, zijn: 

  • Hoe invasiever een technologie is, hoe meer discussie hierover is. Mensen vinden nootropics minder erg dan implantaten in het brein.
  • Nederlanders zijn minder negatief over verbeter-technologie als het een sociaal doel heeft. Een chirurg die door het slikken van pillen nauwkeuriger kan opereren, is anders dan een soldaat uit een ander land die nauwkeuriger kan schieten door dezelfde pillen.

Het zit in onze natuur om technologie te gebruiken voor dingen die we zelf niet kunnen. Toch is het een maatschappelijk debat waard. Als het de norm wordt onder studenten om pillen te slikken die zorgen voor meer focus, is het onderliggende probleem dan niet de prestatiedruk op Hogescholen en Universiteiten?

Het maatschappelijke debat over de wenselijkheid van bepaalde technologie gebeurt in eerste instantie vooral in academische kringen. Acties van media zoals BNN met de kloonhond Pipo De Kloon kunnen die discussie wel breder trekken.


Professor Peter-Paul Verbeek, Universiteit van Twente, sprak ik in 2017 op een bijeenkomst van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. Daar nam ik ook het video interview met hem op.

Spanning

Volgens professor Verbeek ervaren we vaak een spanningsrelatie als het gaat om mens en technologie, omdat alle kaders (ethisch, filosofisch, juridisch, financieel, demografisch, etc.) worden uitgedaagd door deze ontwikkeling. Hij heeft ook een boek geschreven over technologie ethiek, dat ik later heb verwerkt in een artikel [link onderin].

We stoppen steeds meer mens in technologie. We stoppen meer technologie in de mens.Professor Peter-Paul Verbeek

Maar het is juist zaak om te denken voorbij de zogenaamde tegenstelling van mens versus machine. De grens tussen mens en machine wordt steeds dunner. We stoppen steeds meer mens in technologie. We stoppen meer technologie in de mens.

Hetgeen dat ons als mensheid onderscheid van dieren is juist dat we ons aanvullen door technologie.  Technologie zorgt voor bemiddeling tussen de mens en de wereld, zoals kleding (tegen warmte of koude), bril en contactlenzen (om te kijken), een auto (om plekken te bezoeken) of het internet (om te communiceren en informatie op te zoeken). Volgens professor Verbeek is het de kunst om nieuwe relaties tussen mens en machine te blijven zien als een vorm van bemiddeling.

Moraal

Wat zijn nog meer gevolgen van de toename van technologie in ons leven en in ons lichaam? Ten eerste heeft technologie invloed op sociale relaties. Neem een simpel voorbeeld zoals de social media. Dit heeft positieve gevolgen op het aantal sociale relaties (kwantiteit), maar gemiddeld een negatieve impact op de kwaliteit van sociale relaties.

Andere gevolgen zijn dat we een deel van onze vrijheid bewust of onbewust opgeven aan technologie. Neem een navigatie-app op de smartphone. Adviseert deze je als je de weg zoekt of volg je de aanwijzingen blindelings? Of neem de mate waarin algoritmes bepalen welke berichten je te zien krijgt op social media netwerken.

Tot slot, hoe zit het met het moraal? Sommige mensen denken dat technologie in zichzelf neutraal is, maar dat klopt niet helemaal. De ontwerpers en fabrikanten van producten en diensten maken expliciete en impliciete morele keuzes voor ons. Neem het meest extreme voorbeeld: het inbrengen van een hersenimplantaat om je stemming te verbeteren.

  • Kan de ander zien dat jij het apparaat hebt aangezet?
  • Hoeveel vrijheid heb je in de besturing?
  • Kun je het apparaat altijd vol aanzetten?

Kortom, zeker rondom mensverbetering worden dit soort ethische en filosofische vragen steeds belangrijker. Hoe willen we ons als mens verbinden met technologie? Wat is de mate waarin we afhankelijk willen worden van technologie? In welke mate willen we samensmelten met technologie?


Hoe snel gaat het eigenlijk? Wanneer spreken we echt over human enhancement?

Snelheid technologie

De snelheid van de adaptatie van technologie duurt in de praktijk vaak tussen de 5 en 10 jaar. Dat wil zeggen: de toepassing van wetenschappelijke doorbraken in het gewone leven. Jelte: “In de vorige eeuw waren we heel optimistisch, zoals over auto’s die zelf kunnen rijden. Nu lijken ze er echt bijna te zijn.”

Het meest veelbelovend zijn niet toekomstbeelden, zoals het uploaden van je bewustzijn, maar eerder banale technologie. Zoals de snelheid waarop spraak- en stemanalyse software zich ontwikkelen. Of een dienst als het eerder genoemde Crystal, dat gebruik maakt van data die mensen aan het systeem hebben gegeven.

Innovators en experimenten

Tot slot ziet Jelte een grotere rol voor mensen die zelf dingen proberen, uitvinden, experimenteren en met elkaar delen. Innovatie van onderop. Een bonus daarvan is dat het praktische cases oplevert, waardoor er een debat in de samenleving of in de politiek kan ontstaan. Want de technologische ontwikkeling, die laat zich niet tegenhouden.

Dat vertelde ik hem ook vooraf, toen we wat aten. “Die chip die ik in mijn hand heb. Of de experimenten die ik doe. Dat is niet alleen voor mezelf. Ik bedoel, ik kan wel een abstracte en theoretische discussie voeren of het allemaal wel werkt en wenselijk is. Maar door echt te proberen en te klooien, dan weet je veel beter wat het allemaal betekent.”

Kortom, mensverbetering is heel boeiend. Wat er technologisch allemaal kan, is eigenlijk niet de essentie. Waarvoor willen we technologie gaan gebruiken? Waarvoor niet?

Toekomst

Hoe ver kunnen we gaan? Of beter gezegd: hoe ver laten we het komen? In zijn boek ‘Homo Deus’ schetst auteur Yuval Noah Harari twee scenario’s. De eerste is het zogenaamde ‘techno-humanisme’. Dit lijkt enigszins op het idee van transhumanisme [link onderin].

Het doel van ‘techno-humanisme’ is om de mogelijkheden van de mens uit te breiden met technologie. We worden cyborgs en verbinden ons zelf aan computers, waarbij we de menselijke belangen en verlangens nog steeds het belangrijkste vinden.

Het tweede scenario is overigens dataïsme. Dit gaat nog steeds uit van het idee dat we als mens speciaal en belangrijk zijn. Alleen waren wij tot voor kort het beste systeem om data te verwerken, maar is dat nu niet meer het geval. Algoritmes begrijpen onze gevoelens, emoties, keuzes en verlangens beter dan dat je het zelf doet. Het gevolg hiervan is dat we als mens irrelevant worden. Ons enige doel wordt om kunstmatige intelligentie te dienen [link onderin over scenario’s rondom deze zogenaamde superintelligentie].


Regelmatig geef ik lezingen en presentaties over dit onderwerp.

Spreker human enhancement

In februari 2018 gaf ik een lezing op de Health Business Week van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Mijn presentatie ging wel over human enhancement, maar was wel afgestemd op zorginnovatie.

Bekijk de presentatie hieronder.

Presentatie ‘Supermens’

In december 2017 gaf ik bij de Ceuvel in Amsterdam een lezing over biohacking, quantified self en human enhancement.

Bekijk mijn presentatie hieronder.

Presentatie: The Rise of Superhumans

Podcast Bionic Man (BNR Nieuwsradio)

In 2018 werkte ik mee aan een podcast reeks van 10 afleveringen van het Financieel Dagblad en BNR Nieuwsradio over de mens van de toekomst. Dit past natuurlijk helemaal bij het thema human enhancement.

Onder leiding van journalist Robin Rotmans ging ik samen met professor Peter-Paul Verbeek van de Universiteit van Twente in gesprek over de impact van technologie op de mens.

Podcast reeks voor het Financieel Dagblad en BNR Nieuwsradio over de mens van de toekomst: Bionic Man

Meer weten?

Wil je meer weten over dit onderwerp? Neem dan contact met me op als je vragen hebt! Ook als je me wil uitnodigen om een lezing of presentatie te geven bij je bedrijf, op je congres, symposium of bijeenkomst.

Kijk trouwens naar mijn lezingen pagina voor een overzicht van waar en waarover ik heb gesproken.


Hier staan alle bronnen en een link naar mijn werkdocument.

Leeslijst

Eerder schreef ik deze gerelateerde artikelen:

Dit zijn technologieën en ontwikkelingen die ik ook heb genoemd:

Deze artikelen gaan over de impact en ethische aspecten:

Hier kun je mijn podcast interviews luisteren. Je kan je ook abonneren via iOS (iPhone), Android of Youtube en via een podcast app naar deze afleveringen luisteren.

Aflevering 83 is met professor Maartje Schermer over human enhancement:

Aflevering 74 is met professor Peter-Paul Verbeek en Robin Rotman (BNR en FD) over mensverbetering:

Aflevering 69 is met professor Michael Bess, auteur van het boek Make Way for the Superhumans. 

Aflevering 65 gaat over human enhancement:

Gedurende 10 afleveringen was ik als expert te gast in de podcast Bionic Man van BNR en het Financieel Dagblad. Luister de afleveringen hieronder.

Dit zijn externe links die ik heb gebruikt:


Hoe kijk jij naar de verandering en verbetering van ons als mens? Laat een reactie achter!